Socjalizm jako pierwsza faza komunizmu

Socjalizm jest pierwszym etapem w rozwoju komunistycznej formacji ekonomiczno-społecznej. Nie stanowi oddzielnej formacji. Jest rozwijającym się, niedojrzałym komunizmem.

Ustanowienie stosunków komunistycznych wymaga przezwyciężenia niedojrzałości poprzedniego etapu, socjalizmu.

Pojęcie niedojrzałości komunizmu oznacza iż stosunki komunistyczne w produkcji i dystrybucji nie zostały w pełni osiągnięte.

Podstawowym prawem ekonomicznym komunistycznego sposobu produkcji jest "produkcja w celu zaspokojenia szeroko pojętych potrzeb społecznych".

Istotne środki produkcji zostają uspołecznione, jednak w okresie początkowym w dalszym ciągu utrzymują się formy indywidualnej i zbiorowej własności prywatnej, stanowiące podstawę dla istnienia systemu towarowo-pieniężnego.

Duża część produktu społecznego przeznaczonego do indywidualnej konsumpcji rozdzielana jest na podstawie wkładu pracy a nie potrzeb; zgodnie z zasadą "każdemu według pracy, każdy pracuje wedle zdolności". W warunkach rozwiniętego komunizmu obowiązującą zasadą dystrybucji całego produktu społecznego staje się "każdy według zdolności, każdemu wedle potrzeb".

W socjalizmie utrzymują się nierówności społeczne, rozwarstwienie, znaczące rozbieżności a nawet sprzeczności jak pomiędzy miastem a wsią, pracownikami umysłowymi a fizycznymi, wysoko kwalifikowanymi oraz niewyspecjalizowanymi robotnikami. Wszystkie te nierówności muszą zostać całkowicie zniesione stopniowo i w sposób planowy.

Im bardziej niedojrzały jest rozwój socjalizmu, w tym większym stopniu niedostateczny poziom wykształcenia i wiedzy technologicznej jest przeszkodą dla mas robotniczych w odgrywaniu decydującej roli w organizacji pracy, we wprowadzaniu własnych koncepcji zarządzania gospodarką oraz w zajęciach administracyjnych. W takich warunkach robotnicy na szczeblach kierownictwa mają tendencje do oddzielania interesu własnego i interesu firmy od interesu społecznego, podczas gdy wysoko wyspecjalizowani pracownicy naukowi i umysłowi wysuwają roszczenia o większy udział w całości produktu społecznego. Oznacza to iż komunistyczne postawy odnośnie pracy nie zostały jeszcze wprowadzone w życie.

Aby komunistyczny sposób produkcji mógł się rozwijać, rozszerzać i całkowicie zapanować, klasa robotnicza musi dalej walczyć w nowych warunkach. Walka ta przybiera inne formy oraz środki w porównaniu do walki klas w ramach kapitalizmu oraz w trakcie pierwszego etapu władzy rewolucyjnej, w której stosunki kapitalistyczne zostały zniesione. Czeka nas bitwa o zniesienie wszelkich form własności spółdzielczej i indywidualnej, jak i świadomości drobnomieszczańskiej, głęboko zakorzenionej historycznie. Walka o stworzenie świadomości społecznej i postaw odpowiadających społecznemu charakterowi pracy. Z tego powodu istnienie państwa, jako rewolucyjnej siły klasy robotniczej: dyktatury proletariatu jest konieczne.

Skok, który ma miejsce podczas rewolucyjnego okresu przejścia od kapitalizmu do rozwiniętego komunizmu jest jakościowo wyższy od wszystkich dotychczasowych form, gdyż relacje komunistyczne, nie opierające się na wyzysku, nie zostały ukształtowane w ramach systemu kapitalistycznego.

Jest to walka pomiędzy "nasionami" nowego a "szczątkami" starego systemu, we wszystkich sferach życia społecznego. Walka na rzecz zmiany wszelkich stosunków ekonomicznych rozszerzonych na wszelkie stosunki społeczne w stosunki komunistyczne. Oznacza to iż rewolucji społecznej nie należy ograniczać do zdobycia władzy i wstępnej rozbudowy bazy ekonomicznej, ale musi być stale kontynuowana i rozszerzana przez cały okres trwania socjalizmu.


Budowa socjalizmu jest nieprzerwanym procesem, który rozpoczyna się przejęciem władzy przez klasę robotniczą. W początkowej fazie tworzy się nowy sposób produkcji, który przeważa w stopniu istotnym nad dotychczasowym. Całkowicie znosi się stosunki kapitalistyczne, pracę najemną oraz istniejące stosunki pomiędzy kapitałem a pracą. W konsekwencji stosunki komunistyczne poszerzają się i tworzy się nowy człowiek, na nowym szczeblu rozwoju, który jest w stanie zapewnić ich trwałą dominację.

Budowa socjalizmu zawiera w sobie możliwość zboczenia z kursu i wycofania się z powrotem do kapitalizmu. Jest to równoznaczne z porażką strony walczącej o wprowadzenie i całkowity rozwój pełni stosunków komunistycznych, a zwycięstwem pozostałości dawnych stosunków kapitalistycznych. Tego typu odwrót nie jest zjawiskiem nowym w historii rozwoju społecznego. Za każdym razem jest to zjawisko tymczasowe. Niepodważalnym faktem wynikającym z dziejów jest to, że żaden system społeczno-ekonomiczny w historii ludzkości nie utrwalił się natychmiastowo.

Droga z niższego szczebla rozwoju do wyższego nigdy nie była prostą ścieżką pod górę. Cała historia kapitalizmu jest tego doskonałą ilustracją (1).


Za błędne uważamy podejście mówiące o "społeczeństwach przejściowych", gdyż uznaje ono autonomiczny i długotrwały charakter "przejścia od kapitalizmu do socjalizmu" - budowy podstaw nowego systemu społeczno-ekonomicznego. Z tej perspektywy obecne systemy w Chinach i Wietnamie interpretuje się jako przejściowe, wielosektorowe społeczeństwa, w których relacje komunistyczne współistnieją ze stosunkami opartymi na wyzysku przez wiele dziesiątków lat.

Nie zapominamy o charakterystyce okresu, którego źródła marksistowskie nazywają "okresem przejściowym": rewolucja socjalistyczna zwycięża, pojawia się widmo wojny domowej, ostra walka o wprowadzenie relacji komunistycznych na miejsce istniejących jeszcze opresyjnych stosunków stołecznych ma wtedy miejsce. Czas trwania tego okresu zależy od stopnia zacofania, które socjalizm odziedziczył po kapitalizmie. Doświadczenie historyczne wskazuje że taki okres nie może trwać zbyt długo. ZSRR zakończył ten etap w połowie lat 30. Walka ze stosunkami kapitalistycznymi, trudności w budowie bazy socjalistycznej zostały tam zaostrzone poprzez feudalne i patriarchalne dziedzictwo dawnych kolonii carskich. Lenin wielokrotnie podkreślał iż w krajach, w których przemysł jest lepiej rozwinięty, przejściowe środki w zaprowadzeniu socjalizmu powinny zostać ograniczone lub w niektórych przypadkach są kompletnie zbędne.

Tak zwany "okres przejściowy" nie jest niezależny od procesu budowy socjalizmu, gdyż w trakcie tego wstępnego etapu bazę ekonomiczną tworzy się w celu rozwoju społeczeństwa komunistycznego.


Uformowanie komunistycznego sposobu produkcji zaczyna się wraz z uspołecznieniem istotnych środków produkcji, wraz z centralnym planowaniem, z przydziałem siły roboczej do różnych gałęzi gospodarki oraz z planową dystrybucją produktu społecznego.

W bazie nowych stosunków ekonomicznych siły wytwórcze rozwijają się w zawrotnym tempie: ludzie, środki produkcji, organizacja produkcji i cała gospodarka. Akumulacja socjalistyczna nabiera przyśpieszenia. Dobrobyt społeczny osiąga nowy poziom rozwoju. Na tym etapie możliwe staje się stopniowe rozszerzenie nowych stosunków na te obszary sił wytwórczych, które wcześniej w wyniku zbytniego zacofania nie mogły być włączone w zakres produkcji społecznej.

Co więcej, tworzy się materialną podstawę konieczną do zniesienia różnic w podziale produktu społecznego pomiędzy ludzi pracy a sektor społeczno-państwowy.

Z tego powodu całkowita dominacja stosunków socjalistycznych; dojrzewanie sił wytwórczych do przejścia na wyższy poziom nowej formacji społeczno-ekonomicznej wymaga zniesienia nie tylko kapitalistycznej własności ale każdej formy prywatnej własności środków produkcji. Rozgraniczenia społeczne: na wsie i miasta, pracę fizyczną i umysłową, jako jedne z najgłębszych źródeł nierówności (2), muszą zostać usunięte. Podobnie konflikty o podłożu narodowościowym muszą być zniesione.

W związku z podstawowym prawem socjologicznym o zgodności stosunków produkcji ze stopniem rozwoju sił wytwórczych, każdy kolejny etap rozwoju sił wytwórczych osiągnięty dzięki budowie socjalizmu, wymaga dalszej "rewolucjonizacji" stosunków produkcji i pozostałych stosunków ekonomicznych w kierunku pełnego przejścia do relacji komunistycznych, dokonanej środkami polityki rewolucyjnej. Jak zostało wykazane w praktyce, każde opóźnienie albo odwrót od rozwoju stosunków komunistycznych prowadzi do zaostrzenia konfliktów pomiędzy siłami wytwórczymi a stosunkami produkcji. W związku z tym, wyżej wspomniane podziały społeczne i nierówności mogą prowadzić do pojawiania się sprzeczności społecznych i w ten sposób do nowej fazy zaostrzania się walki klas. W socjalizmie istnieje obiektywna baza, która pod wpływem pewnych czynników umożliwia zastosowanie sił społecznych jako potencjalnych wektorów dla stosunków opierających się na wyzysku, co zostało zaobserwowane w ZSRR w latach 80.


W procesie rozwoju pierwszego etapu komunistycznego sposobu produkcji, socjalizmu, dokonuje się odejście od form pieniężnych przy podziale produktu społecznego. Produkcja komunistyczna, nawet w swojej niedojrzałej formie jest bezpośrednią produkcją społeczną: podział pracy nie dokonuje się poprzez wymianę pieniężno-towarową i nie jest kształtowany przez rynek, produkty pracy przeznaczone do indywidualnej konsumpcji nie są towarami.

Podział pracy istniejący na skutek uspołecznienia środków produkcji opiera się na planowaniu, które organizuje produkcję, dystrybucję dóbr (w oparciu o ich wartość użytkową). Zaspokojenie potrzeb społecznych jest celem planowania podziału pracy. Innymi słowy, podział pracy społecznej jest centralnie planowany i w bezpośredni sposób, z pominięciem rynku, traktuje pracę indywidualną jako część pracy społecznej. Centralne planowanie określa czas pracy całego społeczeństwa, więc poszczególne funkcje pracy istnieją w odpowiednich proporcjach w celu zaspokojenia potrzeb społecznych.

Centralne planowanie gospodarcze nie powinno być rozumiane jako narzędzie technologiczno-ekonomiczne ale jako komunistyczny stosunek produkcji i alokacji, który łączy robotników ze środkami produkcji i podmiotami socjalizmu. Uwzględnia świadomie wypracowany zbiór motywów i celów produkcji, zaprojektowanych dla zaspokojenia potrzeb społecznych a nie wymiany towarowej.

Istotnym problemem centralnego planowania jest kwestia złożonej definicji "potrzeb społecznych", zwłaszcza w warunkach międzynarodowych w których kapitalizm kształtuje wypaczone pojęcie tego, czym potrzeby społeczne rzeczywiście są.

Potrzeby społeczne zależą bezpośrednio od stopnia rozwoju sił wytwórczych w konkretnym okresie historycznym. Potrzeby te należy rozważać zgodnie z kontekstem historycznym do którego się odnoszą. Rozwój sił wytwórczych powoduje zmianę znaczenia pojęcia potrzeb społecznych. W ten sposób zastosowanie podstawowego prawa komunizmu wymaga natychmiastowego przezwyciężenia rozbieżności i nierówności dotyczących kwestii zaspokojenia potrzeb społecznych.


Cechą charakterystyczną pierwszego etapu stosunków komunistycznych jest dystrybucja części wyprodukowanych dóbr zgodnie z "wkładem pracy". Miara "wkładu" pracy zapoczątkowała teoretyczną i polityczną debatę. Przydział części produktu socjalistycznego zgodnie z "wkładem pracy" (który formalnie przypomina stosunki towarowo-pieniężne) jest pozostałością po kapitalizmie. Nowy sposób produkcji nie zdołał odrzucić tej metody, gdyż nie rozwinął on jeszcze wszystkich środków produkcji w odpowiedniej skali, wraz z szerokim zastosowaniem nowych technologii. Wydajność pracy nie jest jeszcze wystarczająco wysoka aby zdecydowanie obniżyć maksymalny czas pracy, zlikwidować ciężką pracę fizyczną i manualną, do tego stopnia, aby zlikwidować konieczność pracy przymusowej.

Planowa alokacja pracy i środków produkcji pociąga za sobą planowy podział produktu społecznego. Podział produktu społecznego nie może odbywać się poprzez rynek towarowy, oparty na prawach i kategoriach wymiany towarowo-pieniężnej.

Zgodnie z tezą Marksa, sposób alokacji zmienia się wraz ze zmianami wewnątrzsystemowymi i odpowiadającym im rozwojem sił wytwórczych w konkretnych warunkach historycznych3, przykładowo - były one inne w ZSRR w latach 30. od tych lat 50. i 60.

Marksizm ściśle definiuje "czas pracy" jako miarę indywidualnego udziału w produkcji społecznej.

W związku z tym, czas pracy producenta określa się jako ilość należącego się mu udziału w produkcie przeznaczonym do konsumpcji indywidualnej i dystrybuowanym ze względu na wkład pracy (4). Pozostała część (szkolnictwo, opieka zdrowotna) została wcześniej rozlokowana ze względu na społeczną potrzebę.

"Czas" jako jednostka pracy w produkcji socjalistycznej musi być rozważana tylko równolegle z produkcją towarową (5). "Czas pracy" w socjalizmie nie oznacza "społecznie określonego czasu pracy" który ustanawia miarę wartości w wymianie dóbr w gospodarce towarowej.

"Czas pracy" jest miarą indywidualnego udziału w społeczną produkcję produktu całkowitego. "Kapitał" odnosi się do tego następująco:

"W gospodarce uspołecznionej, kapitał finansowy jest w odwrocie. Społeczeństwo rozdziela siłę roboczą i środki produkcji do różnych gałęzi produkcji. Producenci mogliby, wedle życzenia, otrzymać papierowe kwity dzięki którym otrzymaliby ze składu różnych artykułów przeznaczonych do konsumpcji ilość odpowiadającą czasowi ich pracy. Te kwity to nie pieniądze. One nie podlegają cyrkulacji". (6)

Dostęp do tej części produktu społecznego, który rozdzielany jest zgodnie z "wkładem pracy" jest uwarunkowany indywidualnym wkładem pracy do całości społecznej pracy, bez względu na stopień złożoności i bez podziału na pracę fizyczną/umysłową itp. Miarą indywidualnego wkładu pracy jest "czas pracy", określany sposobem planowym z uwzględnieniem: całości potrzeb społecznej produkcji; warunków materialnych procesu produkcji, w których zawiera się praca "indywidualna"; szczególnych potrzeb produkcji społecznej odnośnie skoncentrowania siły roboczej na pewnych obszarach, w branżach itp.; szczególnych potrzeb społecznych jak np. macierzyństwo, potrzeby inwalidów itp.; osobistej postawy człowieka w odniesieniu do stopnia zorganizowania i realizacji procesu produkcji. Innymi słowy, czas pracy musi odpowiadać stałym celom, takim jak zachowanie materiałów, wprowadzenie bardziej wydajnych technologii produkcyjnych, lepszej organizacji pracy, robotniczej kontroli nad administracją/rządem.

Planowany rozwój sił wytwórczych w komunistycznym sposobie produkcji powinien w sposób ciągły zwiększać czas wolny od pracy, który następnie powinien być użytkowany do podnoszenia poziomu wykształcenia i kultury ludzi pracy oraz do umożliwienia ludziom pracy realizację swoich praw do sprawowania kontroli nad produkcją, rządzenia itp.

Wszechstronny rozwój człowieka jako siły wytwórczej w budowie nowego społeczeństwa i stosunków komunistycznych (włączając w to komunistyczną postawę odnośnie bezpośredniej społecznej pracy) jest stosunkiem dwustronnym. W zależności od etapu historycznego jedna albo druga strona jest priorytetowa.

Rozwój centralnego planowania oraz jego rozszerzenie na wszystkie obszary własności społecznej stopniowo czyni używanie pieniądza zbędnym; odbierając mu istotną treść formy wartości.


Za pośrednictwem stosunków towarowo-pieniężnych produkt indywidualnej lub spółdzielczej produkcji (głównie pochodzącego z rolnictwa) jest wymieniany z produktem socjalistycznym. Produkcja spółdzielcza do pewnego stopnia należy do zakresu centralnego planowania, które ustanawia plan dla tej części produkcji oraz ustala cenę.

Kierunek, dzięki któremu można przezwyciężyć różnice pomiędzy miastem a wsią, pomiędzy produkcją przemysłową i rolniczą polega na łączeniu rolników-producentów we wspólne użytkowanie dużych obszarów ziemskich w celu wytworzenia produktu społecznego przy zastosowaniu nowoczesnych maszyn i innych środków pochodzących z postępu naukowo-technologicznego w celu zwiększenia wydajności pracy, zabezpieczenia struktur i produktu przed złą bądź nieprzewidzianą pogodą. Pracę społeczną podporządkowuje się produkcji surowców pochodzenia rolniczego, ich przetwarzaniu przemysłowemu w przedsiębiorstwach socjalistycznych.

Kierunek ten służy przekształceniu całej produkcji rolnej w część produkcji socjalistycznej.


Przypisy:

1) Kapitalistyczne stosunki produkcji, nowa forma wyzysku człowieka przez człowieka, wraz ze stosunkami praca najemna - kapitał, pojawiły się w drugiej połowie XIV wieku w miastach północnych Włoch (Genua, Wenecja, itp.). Jednakże z różnych powodów nie przeszły one w wyższą fazę rozwoju ale zostały zastąpione z powrotem przez stosunki feudalne. Późniejszy rozwój stosunków kapitalistycznych w Holandii i Anglii w wieku XVI doprowadził do powstania klasy burżuazyjnej oraz serii rewolucji burżuazyjnych oraz poprzez długi okres walk i kompromisów z feudalizmem ustanowił się jako system dominujący w wieku XIX.

W "Historii Świata" Akademii Nauk ZSRR, (tom II, s.943-983) kierunek rozszerzania się stosunków kapitalistycznych w północnych Włoszech został szczegółowo opisany, podobnie jak jego upadek, który doprowadził do powrotu dominacji stosunków feudalnych. Charakterystyczną cechą kapitalizmu miast włoskich były ostre konflikty klasowe, wraz z powstaniami i strajkami organizowanymi przez robotników najemnych przeciwko producentom burżuazyjnym, bankierom i kupcom. Jedno tylko źródło wspomina o powstaniu 4000 robotników przemysłu włókienniczego we Florencji w 1343. W wieku XV przemysł oparty na manufakturach został ograniczony a bogaci obywatele miast przeznaczali większe środki na rolnictwo. Jednym z kluczowych argumentów na rzecz wycofania się stosunków kapitalistycznych jest fakt, iż w XIII wieku w części miast zniesiono albo złagodzono niewolnictwo, podczas gdy w drugiej połowie XV w. zanotowano powrót tego typu praktyk. (Tom 2, s. 962-964).

2) V.I. Lenin, Collected Works, SE, Athens, Vol 39, s. 15.

3) K. Marx, "Capital", Volume 1, ss. 91-92.

4) K Marx, "Criticism of the Gotha Programme", Synchroni Epochi, Publications, p. 21, 22, 23 and Fr. Engels, "Anti-Duhring", Synchroni Epochi Publications, 2006, s. 328, 323, 330.

5) K. Marx, "Capital", Synchroni Epochi Publications, V. 1, s. 91-92.

6) K. Marx, "Capital", Synchroni Epochi Publications, Volume 2, s. 357.