Nauka w Polsce Ludowej

Zacznijmy od początku: w wyniku II wojny światowej straty osobowe przekraczały 40-50% samodzielnych pracowników nauki. Z 603 pracowni naukowych szkół wyższych tylko 3 pozostały nie uszkodzone, całkowitej zagładzie uległo 357 pracowni, biblioteki warszawskie straciły 76% a poznańskie 68% zbiorów. Trzeba było odbudować zniszczone w czasie wojny zakłady, w możliwie krótkim czasie nadrobić opóźnienia w stosunku do nauki światowej. Objęcie rządów przez komunistów zaowocowało wyznaczeniem nauce ważniejszego miejsca w życiu społecznym, niż miała ona w II RP. Dlatego dokonana w latach 1945-49 odbudowa nauki polskiej miała od początku znacznie szersze zadanie niż wyrównanie strat wojennych. Wiązała się ściśle z rozbudową istniejących i tworzeniem nowych wyższych uczelni i ośrodków naukowych w miastach, które ich jeszcze albo już nie miały. Obok wyższych uczelni rozwijała się sieć instytutów naukowych specjalnych i resortowych. Szybko wykształcono nową kadrę naukową. W roku 1952 powołano Polską Akademię Nauk – najwyższą instytucję naukową w kraju, której zadaniem była nie tylko działalność we własnych placówkach, ale opracowywanie perspektywicznych planów rozwoju nauki.

Wbrew obłąkańczym twierdzeniom, że Polska Ludowa była „intelektualną pustynią” (chyba że każde ziarenko piasku symbolizuje wybitnego naukowca!) osiągnięcia nauki polskiej w okresie powojennym zapierają dech w piersiach:

1. Matematyka – mimo strat wojennych szybko zyskała jedno z czołowych miejsc w świecie. Jej pozycję ugruntowały badania prowadzone w teorii mnogości, topologii, analizie funkcjonalnej, teorii funkcji rzeczywistych, logice matematycznej, podstawach matematyki, analizie matematycznej, algebrze wyższej i geometrii różniczkowej. Podjęto badania stanowiące teoretyczną podstawę budowy maszyn matematycznych. Rozwinął się też – po raz pierwszy w Polsce – dział zastosowań matematyki, uzyskując liczne ważne rezultaty. Matematyka czasów PRL ma licznych wybitnych przedstawicieli: W. Sierpińskiego, K. Borsuka, B. Knastera, K. Kuratowskiego, E. Marczewskiego, S. Mazura, A. Mostowskiego, W. Orlicza, H. Steinhausa, T. Ważewskiego i wielu, wielu innych.

2. Fizyka – w fizyce teoretycznej stworzenie własnej polskiej szkoły jest zasługą głównie Leopolda Infelda (teoria względności) oraz W. Rubinowicza (mechanika kwantowa). Ośrodkami badań w zakresie fizyki jądrowej i fizyki cząstek elementarnych były w Polsce Ludowej m. in. Instytut Badań Jądrowych PAN w Świerku, Instytut Fizyki Jądrowej w Krakowie oraz Katedra Fizyki Akademii Górniczo-Hutniczej. Osiągnięciem na skalę światową jest odkrycie przez M Danysza i J. Pniewskiego hiperjąder i zapoczątkowanie w Polsce działu fizyki zwanego fizyką hiperjąder. Natomiast w fizyce ciała stałego poważne wyniki osiągnął L. Sosnowski (wraz ze swymi uczniami) w badaniach nad półprzewodnikami, zaś A. Piekara w badaniach nad ferroelektrykami. W optyce atomowej i molekularnej tradycje fizyki polskiej kontynuował i rozwinął A. Jabłoński na uniwersytecie toruńskim.

3. Astronomia – badania z zakresu fotometrii gwiazd prowadził w Krakowie E. Rybka oraz nowy ośrodek badawczy przy obserwatorium uniwersytetu toruńskiego w Piwnicach, kierowany przez W. Iwanowska.

4. Nauki chemiczne – poważne rezultaty osiągnęli W. Świętosławski i jego szkoła, W. Kemula (polarografia i chromatopolarografia), W. Trzebiatowski (rentgenografia i magnetochemia), T. Urbański (chemia nitrozwiązków).

5. Nauki techniczne – przeżywały w PRL bujny rozwój. Szczególnie mechanika teoretyczna i stosowana, zwłaszcza takie jej działy jak: zainicjowana w Polsce przez M. T. Hubera teoria sprężystości i termosprężystości (W. Nowacki), teoria plastyczności i termoplastyczności (W. Olszak), reologia i teoria konstrukcji. Stworzono własną szkołę naukową w dziedzinie teorii sprężystości ciał anizotropowych. Warto wspomnieć, jaki rozwój przeżywały badania z dziedziny elektroniki, zwłaszcza technologia materiałów półprzewodnikowych (J. Groszkowski i jego szkoła) i akustyki – głównie techniki ultradźwięków (I. Malecki i jego szkoła). Do osiągnięć myśli technicznej Polski Ludowej należały: elektrolityczna metoda utwardzania gruntu (R. Cebertowicz) oraz wydajny sposób wytwarzania aluminium z gliny (S. Bretsznajder). Wielką wagę przywiązywano do badań w dziedzinie automatyki. Nastąpił rozwój badań w dziedzinie metalurgii, zwłaszcza w hutnictwie metali nieżelaznych (A. Krupkowski). Postęp w dziedzinie elektroniki pozwolił na rozwój badań w dziedzinie teorii i konstrukcji maszyn matematycznych – analogowych i cyfrowych.

6. Nauki o Ziemi – Zacznijmy od górnictwa: poza badaniami podstawowymi mechaniki górotworu (W. Budryk), znacznie rozszerzono badania dotyczące eksploatacji złóż pod obiektami oraz mechanizacji i elektryfikacji górnictwa, projektowania i budowy kopalń oraz kompleksowego zagospodarowania okręgów górniczych (B. Krupiński). Z kolei systematyczne badania geologów, oparte na osiągnięciach geologii podstawowej (W. Goetel, A. Bolewski, M. Książkiewicz) doprowadziły z jednej strony do kartograficznego opracowania geologicznego całego obszaru Polski, z drugiej zaś do odkrycia wielu cennych złóż (m. in. siarki rodzimej w 1953 i miedzi w 1958). W odkryciach tych znaczną rolę odegrały geofizyczne metody poszukiwawcze S. Pawłowskiego. W geografii centralnym ośrodkiem badań był Instytut Geografii PAN kierowany przez S. Leszczyckiego. W zakresie geografii fizycznej podjęto systematyczne prace nad geomorfologią i hydrografią poszczególnych części kraju i opracowano nowe mapy z tego zakresu. W zakresie geografii ekonomicznej rozwinięto studia nad regionalizacją ekonomiczną, industrializacją i urbanizacją kraju, stanowiące podstawę planowania przestrzennego.

7. Nauki biologiczne – najbardziej znane w świecie były osiągnięcia związane z ochroną przyrody i jej zasobów, paleobotaniki (W. Szafer), paleozoologii (R. Kozłowski), etologii i zoopsychologii (J. Dembowski), parazytologii (W. Stefański), neurofizjologii (J. Konorski), antropologii (J. Czekanowski). Warto wspomnieć jedną z najwybitniejszych polskich uczonych tego okresu – prof. Zofię Kielan-Jaworowską. Od 1961 kierowała zakładem Paleozoologii PAN i była organizatorką wypraw paleontologicznych do Mongolii w latach 1963-70. Światową sławę przyniosły jej przełomowe prace naukowe z zakresu paleozoologii: W tym monografie trylobitów, aparatów szczękowych wieloszczetów oraz ssaków kredowych z pustyni Gobi, nadto prace popularnonaukowe dotyczące głównie kręgowców kopalnych i redagowanie prestiżowego wydawnictwa „Results of the Polish- Mongolian Paleontological Expeditions (od 1968).

Wielu polskich botaników i zoologów uzyskało rangę ekspertów w niektórych grupach roślin i zwierząt w skali światowej. Podjęto planowe opracowanie podstawowych wydawnictw systematycznych dotyczących flory i fauny krajowej („Flora Polska”, „Fauna Polska”, klucze do oznaczania roślin i zwierząt itp.). W zakresie biochemii największe postępy osiągnięto w biochemii enzymów, białek i kwasów nukleinowych, lipidów (W. Niemierko, T. Baranowski, J. Heller, D. Shugar) oraz biochemii krwi (E. Kowalski). W genetyce ogólnej osiągnięto interesujące rezultaty w badaniach nad strukturą genu i mutagenezą (W. Gajewski). W naukach medycznych już u zarania władzy ludowej rozwinęły się badania immunologiczne i serologiczne w ośrodku stworzonym we Wrocławiu przez L. Hirszfelda (późniejszy Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN im. L. Hirszfelda). W mikrobiologii lekarskiej E. Mikulaszek zapoczątkował badania immunochemiczne. Z dyscyplin klinicznych szczególnie rozwinęła się w PRL hematologia (T. Tempka i Instytut Hematologii) oraz chirurgia. Głównie ortopedia (W. Dega, A. Gruca) i chirurgia klatki piersiowej (W. Bross, L. Manteuffel, M. Witt-Rzepecki). Wysoki poziom osiągnęły też kardiologia (Z. Religa), pediatria, neurologia i neurochirurgia (Do jej pionierów należeli J. Choróbski i A. Kunicki). W kriochirurgii i krioterapii oka wybitne rezultaty uzyskał T. Krwawicz. W farmakologii opracowano syntezę wielu nowych leków (B. Bobrański, T. Supniewski).

Rozwinęły się nauki rolnicze i leśne, wielki był dorobek gleboznawstwa (A. Musierowicz), uprawy roli (B. Świętochowski), mikrobiologii rolnej (I. Ziemięcka), genetyki i hodowli zwierząt (T. Marchlewski, L. Kaufman, J. Kielanowski), ochrony roślin (W. Węgorek), entomologii leśnej (M. Nunberg), genetyki i hodowli roślin (E. Malinowski, S. Barbacki, A. Listowski) oraz mechanizacji rolnictwa (Cz. Kanafojski).

8. Nauki społeczne – badania nad problematyką teoriopoznawczą (A. Schaff i inni), logiką i metodologią nauk (szkoły Ajdukiewicza i T. Kotarbińskiego) oraz podjęcie nauk w nowych dziedzinach – zwłaszcza w prakseologii (T. Kotarbiński). W naukach ekonomicznych wyróżniły się prace Oskara Langego (szeroka synteza ekonomiczna, obejmowały zagadnienia ekonomii politycznej, ekonometrii i statystyki) i M. Kaleckiego (zagadnienia teorii wzrostu gospodarczego, warunków równowagi dynamicznej i przesłanek maksymalizacji dochodu narodowego). W naukach prawnych rozwinęła się głównie szkoła prawa międzynarodowego (M. Lachs), prawa cywilnego (J. Wasilkowski), prawa państwowego (S. Rozmaryn) oraz historia państwa i prawa (bezkonkurencyjni K. Koranyi i J. Bardach). Rozwinęła się socjologia (S. Ossowski, J. Hochfeld, , M. Ossowska, J. Chałasiński, J. Szczepański), pedagogika (B. Suchodolski, M. Grzegorzewska, M. Falski) oraz dialektologia (Z. Klemensiewicz, K. Nitsch, T. Lehr-Spławiński, W. Doroszewski, Z. Stieber). W językoznawstwie porównawczym światową sławę zyskały prace J. Kuryłowicza. Uznanie zyskały również prace w dziedzinie filologii klasycznej (K. Kumaniecki, A. Krokiewicz), neofilologii (M. Brahmer) i orientalistyki (A. Zajączkowski).

9. Nauki historyczne – ich wielostronny rozwój w PRL znalazł wyraz zarówno w kompleksowych badaniach pewnych okresów (odrodzenie i oświecenie w Polsce) i problemów (np. dzieje miast) oraz w osiągnięciach poszczególnych dyscyplin historycznych. Wielkim osiągnięciem naukowym była publikacja podstawowego podręcznika uniwersyteckiego „Historia Polski” (t. 1-3, 1957-65). Rozwinęła się mediewistyka (A. Gieysztor, G. Labuda, H. Łowmiański, T. Manteuffel, K. Tymieniecki) i studia nad historią nowożytną (S. Herbst, S. Kieniewicz, K. Lepszy, B. Leśnodorski). Nie wspominając o historii ustroju i prawa państwowego (K. Grzybowski i inni) i historii gospodarczej (S. Arnold, W. Kula, M. Małowist) oraz archeologii ziem polskich (J. Kostrzewski, W. Hensel, W. Antoniewicz). Światową pozycję zdobyła polska archeologia śródziemnomorska dzięki wykopaliskom w krajach arabskich kierowanym przez K. Michałowskiego oraz w Bułgarii – kierowanym przez K. Majewskiego.

10. Nauki o literaturze i sztuce – Nowy obraz dziejów literatury przyniosły prace J. Krzyżanowskiego, T. Mikulskiego, K. Wyki, S. Żółkiewskiego i H. Markiewicza. w badaniach nad dziejami sztuki polskiej największymi osiągnięciami były: inwentaryzacja zabytków z całego obszaru Polski, konserwacja i odbudowa zniszczonych przez wojnę obiektów, rozkwit muzealnictwa (S. Lorentz), nowa interpretacja wielu zjawisk i okresów w historii sztuk plastycznych (T. Dobrowolski, J. Starzyński, M. Walicki). Odkrycie bogactwa dawnej muzyki polskiej spowodowało całkowity zwrot w poglądach na nią (H. Feicht, J. M. Chomiński). Prowadzono akcję zbierania folkloru muzycznego (J. i M. Sobiescy), prace z zakresu estetyki muzyki (Z. Lissa) i z historii muzyki polskiej. Zainicjowano pionierskie prace nad dawnym teatrem polskim.

Nauka Polski Ludowej współpracowała z zagranicznymi ośrodkami naukowymi na całym świecie przez wykonywanie umów międzypaństwowych, kontakty między instytucjami naukowymi oraz przez organizacje międzynarodowe. Już w roku 1967 PAN reprezentował Polskę w 13 międzynarodowych uniach naukowych zrzeszonych w Międzynarodowej Radzie Unii Naukowych i był członkiem 2 międzynarodowych komitetów specjalnych. W dziedzinie badań wysokich energii PRL współpracowała ze Zjednoczonym Instytutem Badań Jądrowych w Dubnej oraz Europejskim Ośrodkiem Badań Jądrowych w Genewie. Uczeni polscy brali udział w wielkich międzynarodowych przedsięwzięciach naukowych (Międzynarodowy Rok Geofizyczny, Międzynarodowy Program Biologiczny itp). W roku 1965 placówki i towarzystwa naukowe podległe PAN utrzymywały kontakt z ok. 10 tysiącami kontrahentów ze 116 krajów, prowadząc m. in. rozległą wymianę wydawnictw.

Na podstawie m. in.: „Wielka Encyklopedia Powszechna PWN”, tom 9. Warszawa 1967.

Peter