Socjalizm XX wieku

Dwukrotny niemal wzrost dochodu narodowego w okresie drugiej pięciolatki (1933-1937) i podniesienie dobrobytu mas pracujących w ZSRR stworzyły trwała podstawę do dalszego podnoszenia poziomu kulturalnego mas ludowych. W tym okresie analfabetyzm w ZSRR w zasadzie został zlikwidowany.

W czasie dwóch pięciolatek (1928-1937) w ZSRR zrealizowano obowiązek powszechnego nauczania początkowego oraz powszechne nauczanie siedmioletnie w miastach.

Liczba uczniów w szkołach początkowych i średnich wzrosła z 8 milionów w r. 1914 do 33 milionów pod koniec drugiej pięciolatki. W ciągu 20 lat w ZSRR zbudowano więcej szkół niż w ciągu 200 lat w Rosji carskiej. Po rewolucji stworzono potężną sieć szkół wyższych, w których w r. 1939 studiowało 600 tysięcy osób, czyli prawie sześciokrotnie więcej niż w wyższych zakładach naukowych Rosji carskiej. W szkołach wyższych ZSRR studiowało więcej osób niż w 23 krajach kapitalistycznych razem wziętych. Na terytorium Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RSFRR) było przed rewolucją 70 szkół wyższych, a w r. 1937 - 436 takich placówek. Na Ukrainie było 19 wyższych zakładów naukowych, a pod koniec pięciolatki - 123. W Gruzji była jedna tylko wyższa uczelnia, a w okresie pięciolatki założono ich 19. Na terytorium pozostałych republik narodowych nie było ani jednej wyższej uczelni, a za czasów Władzy Radzieckiej powstało przeszło 100 wyższych zakładów naukowych. W r. 1939 uczyło się w ZSRR we wszystkich rodzajach szkół i uczelni około 47,5 miliona osób, tj. przeszło czwarta część ludności.

Wiele narodów, które nie miały własnego pisma, otrzymało dopiero w latach Władzy Radzieckiej swój alfabet. Wprowadzono nauczanie w języku ojczystym, narody te stworzyły własną literaturę, własny teatr, własne kadry inteligencji.

W jednym tylko roku 1936 zostało wydrukowanych 183 miliony egzemplarzy książek w językach narodów ZSRR, nie licząc książek, które wydano w języku rosyjskim. Gazety w ZSRR wychodziły w 59 językach, a książki - w 111 językach. W porównaniu z Rosją carską nakład gazet wzrósł 14-krotnie. Z roku na rok rozszerzała się sieć bibliotek, czytelni, świetlic, teatrów, kin, stadionów, placów sportowych i laboratoriów wiejskich.

Kadry inteligencji radzieckiej, które w okresie pięciolatki osiągnęły 9,6 miliona osób, rosły jeszcze bardziej w miarę realizowania podstawowego zadania w dziedzinie budownictwa kulturalnego - podniesienia poziomu kulturalno-technicznego klasy robotniczej do poziomu personelu inżyniersko-technicznego.

Wyjątkową rolę odgrywa w ZSRR nauka, przodująca nauka, która nie odgradza się od ludu, lecz służy sprawie socjalizmu.

Nauka w ZSRR jest ściśle związana z praktyką budownictwa socjalistycznego. Nauka radziecka pomagała budować olbrzymie elektrownie wodne, tworzyć takie wspaniałe urządzenia jak kanał im. Moskwy, Kanał Białomorsko-Bałtycki, metro moskiewskie (najlepsze na świecie!) i inne. Konstruktorzy radzieccy stworzyli dziesiątki nowych maszyn, obrabiarek i narzędzi. Szczególnie wielkie sukcesy odniosła radziecka myśl naukowo-techniczna w dziedzinie lotnictwa. Wspaniałe konstrukcje i doskonałe wyposażenie techniczne radzieckich samolotów, hydroplanów itd. umożliwiły lotnikom radzieckim ustalanie światowych rekordów.

W lipcu 1936 r. wielki lotnik radziecki Walery Czkałow i jego towarzysze dokonali imponującego lotu nad radziecką Północą i Wschodem. W marcu 1937 r. wyruszyła ekspedycja lotnicza do bieguna północnego. Samoloty prowadzili najlepsi lotnicy z bohaterem Związku Radzieckiego Wodopjanowem na czele. W maju samoloty wylądowały na biegunie północnym. Zostawiły one na lodach Północy czwórkę odważnych patriotów radzieckich z Papaninem na czele. W ciągu 274 dni przebyli oni na krze 2500 km. W wyjątkowo trudnych warunkach prowadzili wytężoną pracę naukową i wzbogacili światową naukę nowymi materiałami o Arktyce.

18-19 czerwca 1937 r. walcząc z pogodą i oblodzeniem, przelecieli z Moskwy przez biegun północny do Ameryki bohaterscy lotnicy: Czkałow, Bajdukow i Bielakow, a po miesiącu Gromow, Jumaszew i Danilin powtórzyli ten lot, ustalając nowy rekord długości lotu. Wszystkie te loty miały cel naukowy - zbadanie trasy przelotu do Ameryki poprzez biegun północny.

Równie poważnej pracy naukowej dokonała w latach 1938-39 mężna załoga łamacza lodów "Siedowa".

Radziecka nauka rolnicza pomaga przeobrażać przyrodę Związku Radzieckiego. Odkrycia genialnego uczonego Iwana Miczurina, który przed rewolucją w ciągu 45 lat był nieuznawany, stały się w Związku Radzieckim powszechnie znane. Miczurin uzyskał możność kontynuowania na olbrzymią skalę i na szerokiej podstawie naukowej swych doświadczeń w dziedzinie krzyżowania roślin i tworzenia nowych gatunków roślin (hybryd). Kontynuator dzieła tego wielkiego uczonego przeobrażającego przyrodę, członek Akademii Nauk Trofim Łysenko, pochodzący z rodziny chłopskiej, zastosował te same zasady przy badaniu roślin uprawnych. Opracował on teorię stadialnego rozwoju roślin i odkrył metodę jarowizacji pszenicy, zwiększającą plon zboża. Uczony radziecki, bolszewik W. Williams, członek Akademii Nauk opracował teorię trawopolnych płodozmianów. Wraz z uczonymi radzieckimi i pod ich kierownictwem prowadzą pracę naukową tysiące przodujących kołchoźników, pracując w laboratoriach wiejskich i na polach doświadczalnych nad wyhodowaniem odpornych na posuchę i dających wysokie plony gatunków roślin uprawnych.

Wspaniale rozwija się w ZSRR fizyka, matematyka, fizjologia i inne gałęzie nauki. Rozwijają się również pomyślnie badania nad problemami agrofizyki, promieniowania słonecznego oraz przemian fotochemicznych. Matematyk radziecki, członek Akademii Nauk Iwan Winogradow znalazł wspaniałe rozwiązanie problemu Holbacha, nad którym w ciągu prawie 200 lat pracowali najwięksi matematycy całego świata.

Klasyczne prace nowatora i rewolucjonisty w nauce - Pawłowa - z dziedziny fizjologii krążenia krwi i trawienia, a zwłaszcza jego genialne odkrycia w dziedzinie wyższych czynności nerwowych, które weszły do skarbnicy przodującej nauki, wysunęły radziecką naukę fizjologiczną na pierwsze miejsce w świecie. Nauka Pawłowa (w szczególności jego teoria o wyższych czynnościach nerwowych) ma ogromne znaczenie dla filozofii marksistowsko-leninowskiej, ponieważ rozwija i umacnia naukowo-przyrodnicze podstawy materializmu dialektycznego.

W ZSRR rozwija się, jak nigdzie na świecie, nie tylko praca naukowo-eksperymentalna, lecz i naukowo-teoretyczna. Wielka teoria marksistowsko-leninowska ma w ZSRR nieograniczone możliwości rozwoju. Dzieła Marksa i Engelsa, Lenina i Stalina wydawane są w milionowych nakładach. Studiowanie dziejów ZSRR i historii partii komunistycznej cieszy się w szerokich masach pracujących ogromną popularnością. W roku 1938 ukazało się znakomite dzieło naukowe J. Stalina "Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótki Kurs." W pracy tej w zwięzłej i obrazowej formie przedstawiona została wieloletnia chlubna droga historyczna i bojowe doświadczenie partii komunistycznej oraz wyłożone podstawy teorii marksistowsko-leninowskiej.

W ZSRR powstały światowej sławy księgozbiory naukowe - biblioteka im. Lenina w Moskwie, biblioteka im. Sałtykowa-Szczedrina w Leningradzie i inne.

Ogromną pracę naukową rozwinęła Wszechzwiązkowa Akademia Nauk i jej liczne instytuty oraz takie instytucje naukowe o światowym znaczeniu jak Instytut Marksa-Engelsa-Lenina-Stalina i inne.

Wspaniale rozkwita sztuka narodów ZSRR. Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa, która wyzwoliła narody, otwarła dostęp do kultury i sztuki szerokim masom ludowym. Lud objął w swe posiadanie wszystkie wartości stworzone przez ludzkość. Sztuka radziecka jest nową, najbardziej postępową sztuką na świecie, sztuką o wysokim poziomie ideowym. Metodą sztuki radzieckiej jest realizm socjalistyczny.

Olbrzymią rolę w rozwoju rewolucyjnej literatury okresu radzieckiego odegrał wielki pisarz proletariacki i wierny przyjaciel mas pracujących Maksym Gorki. Był on powszechnie uznanym ojcem literatury radzieckiej, pierwszym i najlepszym wychowawcą pisarzy radzieckich. W r. 1921 na żądanie Lenina ciężko chory Gorki wyjechał na kurację do Włoch, ale i tam utrzymywał serdeczną więź z ojczyzną radziecką, z masami pracującymi ZSRR. We Włoszech napisał utwory: "Moje uniwersytety", "Sprawa rodziny Artamonowów" i pierwszy tom "Życia Klima Sangina". W r. 1928 Gorki wrócił do kraju i z entuzjazmem poświęcał swe siły tworzeniu nowej, socjalistycznej kultury w ZSRR. Stał się on inicjatorem i inspiratorem wielu poczynań literackich i oświatowych. Za wybitne zasługi wobec klasy robotniczej ZSRR, Maksym Gorki został odznaczony orderem Lenina. Gorki będąc wielkim komunistą z całej duszy nienawidził wrogów ludu i wrogów socjalizmu, szczególną zaś nienawiść żywił do faszyzmu. "Jeśli wróg się nie poddaje - trzeba go zniszczyć" - tak formułował Gorki swój stosunek do wrogów ludu. Nikczemni zdrajcy-trockiści zamordowali wielkiego pisarza-bojownika.

Z rewolucją związany jest rozkwit twórczości najbardziej utalentowanego poety epoki radzieckiej - Włodzimierza Majakowskiego (1893-1930). Jego wiersze i poematy z okresu przedrewolucyjnego przepojone są nienawiścią do ustroju burżuazyjnego. Majakowski poświęcił służbie rewolucji cały swój ogromny talent. Pisał wiersze, rysował plakaty, tworzył wspaniałe poematy poświęcone rewolucji ("150 milionów", "Włodzimierz Iljicz Lenin", "Dobrze!" i inne). W latach wojny domowej Majakowski zorganizował wydawnictwo "Okna ROSTA" (Rosyjskiej Agencji Telegraficznej), tj. polityczne plakaty agitacyjne, nawołujące do walki o władzę Rad i sławiące bohaterów pracy.

Literatura radziecka dała szereg świetnych utworów poświęconych rewolucji proletariackiej, wojnie domowej i budownictwu socjalistycznemu. Wśród nich wymienić należy takie utwory, jak "Cichy Don", i "Zorany ugór" Szołochowa, "Klęska" i "Ostatni z Udege" Fadiejewa, "Czapajew" Furmanowa, "Żelazny potok" Serafimowicza, wiersze Demiana Biednego i inne. Dużą popularnością cieszą się powieści historyczne stworzone przez pisarzy radzieckich: "Piotr I" Aleksieja Tołstoja, wielkiego mistrza pióra, "Cusima" Nowikowa-Priboja i inne. Szerokie rzesze czytelników radzieckich darzą miłością książki "Jak hartowała się stal" i "Zrodzeni z burzy" Mikołaja Ostrowskiego, którego życie i twórczość nacechowane są prawdziwym patosem rewolucyjnym. Młody pisarz-bolszewik, który wskutek ciężkich ran odniesionych w czasie wojny domowej i wskutek choroby oślepł i stracił władzę w nogach, znalazł w sobie dość męstwa i siły, aby słowem sztuki służyć nadal, aż do ostatniego tchnienia, sprawie partii i rewolucji.

J. Stalin nazwał pisarzy radzieckich "inżynierami dusz ludzkich" i wymagał od nich tworzenia dzieł odpowiadających wielkiej epoce. Na zjeździe pisarzy A. Żdanow mówił o zadaniach pisarzy radzieckich: "Być inżynierem dusz ludzkich - znaczy to obiema nogami stać na gruncie realnego życia... Literatura radziecka powinna umieć pokazać naszych bohaterów, powinna umieć wybiegać wzrokiem w naszą przyszłość".

Kultura Kraju Rad, jednolita, jeśli chodzi o jej socjalistyczny kierunek i heroiczną treść, przebogata, jeśli chodzi o różnorodność form, powstawała jako jednolita socjalistyczna kultura wszystkich narodów ZSRR.

Kultura każdego narodu, narodowa pod względem formy i socjalistyczna pod względem treści, rozwija się w najściślejszym związku z kulturą innych narodów ZSRR, a przede wszystkim z przodującą kulturą rosyjską. Kultura narodowa jest głęboko ludowa.

Najznakomitszym i najbardziej charakterystycznym jej przedstawicielem jest sędziwy poeta ludowy Kazachstanu, akyn (pieśniarz) Dżambuł-Dżabajew. Od wczesnej młodości zaczął układać swe słynne pieśni, wędrując po stepach Kazachstanu. Kiedy Dżambuł zbliżał się do pięćdziesiątego roku życia, jego twórcze siły wyczerpały się. Dopiero wielka rewolucja proletariacka odmłodziła serce siedemdziesięcioletniego akyna.

Rewolucja proletariacka w równie cudowny sposób zmieniła los poety ludowego Dagestanu - aszuga (pieśniarz ludowy) Sulejmana Stalskiego. Pochodził on z rodziny biednego chłopa - Lezgina. Młodość upłynęła mu w nędzy. Pieśni Sulejmana były smutne, pełne bólu. Kiedy w pieśniach tych zabrzmiało wezwanie do walki, władze carskie zabroniły Sulejmanowi tworzyć i śpiewać pieśni. Twórczość Sulejmana Stalskiego, tego Homera XX wieku, jak mówił o nim Gorki, rozkwita w warunkach socjalizmu. Sławą cieszą się jego wspaniałe poematy: "Dagestan", "Pieśń o towarzyszu Stalinie", "Rozmyślania o ojczyźnie", "Poemat o Sergo" i inne.

Na Ukrainie jednym z największych poetów współczesnych jest P. Tyczyna, ściśle związany z klasą robotniczą. Zbiór jego wierszy pt. "Partia prowadzi", tchnie szczerością i umiłowaniem ludu.

Wybitny poeta ludowy Białorusi, Janka Kupała - chłop z pochodzenia - przebył drogę od robotnika niewykwalifikowanego do pisarza i członka Akademii. Jego działalność literacka datuje się od r. 1905, jednakże prawdziwy rozkwit osiągnęła twórczość Kupały dopiero w okresie radzieckim. Szczególnie popularne są jego wiersze i poematy poświęcone życiu kołchozowemu.

Poeta ludowy Armeńskiej SRR Akop Akopian był pierwszym proletariackim pisarzem Armenii, który poświęcił swe wiersze życiu i pracy robotników.

Nowe pieśni zrodziły się w twórczości narodów Związku Radzieckiego. Pieśniarze i poeci ludowi układają szczególnie wiele pieśni o Leninie i Stalinie.

Wspaniale rozkwita sztuka w Związku Radzieckim. Teatry radzieckie zajmują pierwsze miejsce w świecie pod względem swych osiągnięć artystycznych. Teatr radziecki ma bogate tradycje klasyczne. Z głębokim realizmem artystycznym wystawia on sztuki klasyków literatury rosyjskiej i światowej. Sztuki pisarzy radzieckich wychowują masy w duchu nienawiści do ciemiężców i miłości do ojczyzny radzieckiej.

Pierwsze sztuki radzieckie poświęcone były rewolucji i wojnie domowej. Weszły one na stałe do repertuaru teatru radzieckiego i odegrały ogromną rolę w ideowym, patriotycznym wychowaniu narodu radzieckiego.

Radzieccy dramaturdzy i kompozytorzy czerpią natchnienie z tematyki radzieckiej i historyczno-rewolucyjnej.

Okres rozkwitu przeżywa radzieckie malarstwo, architektura, a szczególnie kinematografia. Radzieckie filmy "Czapajew", "My z Kronsztadtu", "Lenin w roku 1918", trylogia o Maksymie, "Szczors", "Wielki obywatel", "Człowiek rządu" i inne porywają miliony widzów nie tylko w ZSRR, lecz również za granicą.

W latach Władzy Radzieckiej duże sukcesy osiągnął teatr i muzyka w republikach narodowych. Na Ukrainie wyrosła cała plejada młodych kompozytorów, którzy w swych utworach symfonicznych i operach wykorzystali przebogaty folklor ukraiński.

Twórcą gruzińskiej muzyki operowej jest "gruziński Glinka" - Zachariusz Paliaszwili, który jeszcze przed rewolucją skomponował operę "Abessalom i Eteri", a w r. 1924 - operę "Daisi", która zdobyła popularność nie tylko w Gruzji, lecz również poza jej granicami.

W Azerbejdżanie twórcą opery radzieckiej jest kompozytor H. Gadżibekow, który skomponował po rewolucji operę "Kior-Ogły". Z jego utworów przedrewolucyjnych szczególną popularnością cieszy się opera "Medżnun i Leila".

Jednym z twórców muzyki ormiańskiej był przed rewolucją Komitas, który umiejętnie wykorzystywał motywy folkloru i wywarł duży wpływ na cały późniejszy rozwój muzyki ormiańskiej. Ogromną rolę w rozwoju teatru i muzyki w Armenii odegrał w latach Władzy Radzieckiej kompozytor Spendiarow. Do najlepszych jego utworów należą - opera "Ałmast" i "Erewańskie etiudy".

Poważne sukcesy osiągnął teatr i muzyka w Uzbekistanie, gdzie przed rewolucją w ogóle nie było teatru. Opery "Farchad i Szyrin", "Giulsara" i inne cieszą się dużą popularnością.

Stworzony został teatr kazachski i kirgiski. Narody, które jeszcze niedawno jeszcze nie znały nut, mają dziś własnych kompozytorów, muzyków i śpiewaków operowych.

Partia i rząd odkrywają wśród ludu i otaczają troskliwą opieką tysiące talentów, które za czasów caratu były tłumione i wypaczane. W teatrach stołecznych występują często śpiewacy i muzycy, którzy jeszcze wczoraj pracowali na polu kołchozowym lub w fabryce. Muzycy radzieccy odnoszą zwycięstwa na międzynarodowych konkursach pianistów i skrzypków.

Poeci, śpiewacy, aktorzy, muzycy, malarze otoczeni są miłością i szacunkiem narodu radzieckiego. Wielu z nich zostało wybranych do Rady Najwyższej. Rozkwit kultury w ZSRR wykazuje całemu światu, jak wiele wspaniałych talentów rodzi ustrój socjalistyczny. Z uzasadnioną dumą naród radziecki spogląda wstecz na swą historyczną drogę, pomny słów wielkiego Stalina:

"Cieszy nas i raduje, że wiemy, o co walczyli nasi ludzie i jak wywalczyli historyczne zwycięstwo o światowym znaczeniu. Cieszy nas i raduje świadomość, że obficie przelana krew naszych ludzi nie poszła na marne, że dała rezultaty. To uzbraja duchowo naszą klasę robotniczą, nasze chłopstwo i naszą inteligencję pracującą. To porywa naprzód i wzbudza poczucie uzasadnionej dumy. To wzmacnia wiarę we własne siły i mobilizuje do nowej walki o osiągnięcie nowych zwycięstw komunizmu". (J. Stalin, "Zagadnienia Leninizmu", Warszawa 1954, str. 733).


Historia ZSRR pod red. A. Pankratowej,
cz. III, Warszawa 1955
str. 395-403