6.09.1944 - Reforma Rolna

W II RP gospodarstwa obszarnicze skupiały blisko 1/3 gruntów rolnych, 65% gospodarstw było gospodarstwami małorolnymi, liczącymi poniżej 5 ha gruntów. Ta struktura agrarna powodowała, że rolnictwo w Polsce międzywojennej było zacofane technicznie i społecznie.

PPR już w swojej deklaracji programowej pt. "O co walczymy" podnosiło konieczność zmiany struktury własności. W rozdziale III pkt 8 i 9 PPR zapowiedział konfiskatę majątków zagrabionych przez Niemców, majątków nabytych z zysków ze współpracy z okupantem, oraz majątków obszarniczych i tzw. dóbr martwej ręki, a następnie rozdzielenie ich między chłopów i robotników rolnych w porozumieniu z ich przedstawicielami.

Sporządzony w duchu deklaracji PPR Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego już oficjalnie sankcjonował przeprowadzenie reformy rolnej. Zgodnie z postanowieniami Manifestu utworzony miał zostać Fundusz Ziemi, podległy Ministrowi rolnictwa i reform rolnych. W skład funduszu miały wejść wraz z martwym i żywym inwentarzem oraz budynkami skonfiskowane ziemie niemieckie, ziemie zdrajców narodu, oraz ziemie gospodarstw obszarniczych powyżej 50 ha, a na terenach przyłączonych do Rzeszy, właściwie powyżej 100 ha. Ziemie gospodarstw obszarniczych przejęte miały być bez odszkodowania, lecz za zaopatrzeniem dla byłych właścicieli – większe zaopatrzenie otrzymać mieli ziemianie zasłużeni w walce z Niemcami.

Z ziemi należącej do Funduszu wydzielone miały zostać gospodarstwa wzorowe, resztę zaś miano rozdzielić pomiędzy chłopów małorolnych i średniorolnych, obarczonych licznymi rodzinami średnich dzierżawców, oraz robotników rolnych.

Grunty rolne rozdzielone przez Fundusz za minimalną opłatą stanowić miała na równi z wcześniej posiadaną ziemią własność indywidualną. Fundusz miał tworzyć nowe gospodarstwa lub dopełniać już istniejące, biorąc za podstawę normę 5 ha użytków rolnych średniej jakości dla średnio licznej rodziny. Gospodarstwa, które nie mogły osiągnąć tej normy na miejscu, miały mieć prawo do udziału w przesiedleniu przy pomocy państwa na tereny z wolną ziemią - zwłaszcza na ziemiach odzyskanych.

Zasady przeprowadzenia reformy precyzował Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego  z dnia 6 września 1944 r.- O przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zgodnie z art. 1 pkt 2  w/w dekretu, reforma rolna miała na celu:
a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych
b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych, oraz drobnych dzierżawców
c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywnej
d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej, oraz przemysłu rolnego
e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji

Na cele reformy wg art. 2 miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność Skarbu Państwa, obywateli niemieckich nie Polaków, oraz polskich pochodzenia niemieckiego, osób skazanych prawomocnie za zdradę stanu, dezercję, uchylanie się od służby wojskowej, za pomoc udzielaną okupantom ze szkodą dla Państwa, lub miejscowej ludności, względnie za inne przestępstwa z Dekretu z dnia 31 VIII 1944 r., oraz z dekretu z 30 X 1944 r. o ochronie Państwa, skonfiskowane z jakichkolwiek innych prawnych przyczyn, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego pomorskiego i śląskiego jeśli przekracza 100 ha powierzchni ogólnej.

Wszystkie wymienione nieruchomości ziemskie miały przejść bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia na własność Skarbu Państwa, z przeznaczeniem na cele reformy.

Dekret o reformie rolnej w Art. 3 powoływał zarządzany przez Ministra Rolnictwa i reform rolnych Państwowy Fundusz Ziemi. W skład Funduszu weszły – aktywa Funduszu Obrotowego Reformy Rolnej powołanego ustawą z 9 III 1932 r., należności i wpływy pochodzące z przebudowy systemu rolnego, nieruchomości przejęte na potrzeby reformy, należności i wpływy z administracji nieruchomościami, należności z tytułu zbycia nieruchomości przeznaczonych na cele reformy, oprocentowanie gotowizny Państwowego Funduszu Ziemi, dotacje Skarbu Państwa oraz inne wpływy. Zgodnie z art. 5 Dekretu Fundusz miał pokrywać wszystkie wydatki związane z przeprowadzenie reformy rolnej, oraz udzielać miał pożyczek na urządzenie gospodarstwa, oraz na inwestycje.

Dla pomocy przy przeprowadzeniu reformy, zgodnie  z art. 8 Dekretu powołani zostali wojewódzcy, powiatowi i gminni pełnomocnicy, gminne komisje reformy rolnej, oraz komisje podziału ziemi. Gminne komisje reformy rolnej niezwłocznie po powołaniu przeprowadzić miały spisy uprawnionych do korzystania z reformy na podstawie omawianego Dekretu. Pierwszeństwo do skorzystania z reformy mieli wg artykułu 10 pkt 2 żołnierze Wojska Polskiego, inwalidzi II wojny światowej, oraz uczestnicy powstańczych walk o Polskę Demokratyczną.

Podziału ziemi zgodnie z art. 11 pkt 2 miały dokonać gminne komisje reformy rolnej.

Obywatele polscy, przebywający poza granicami kraju mieli zostać objęci postanowieniami reformy po powrocie, względnie po demobilizacji.

Obszar gospodarstw powiększonych lub nowo-utworzonych wg art. 12 pkt 1 winien być uzależniony od jakości gleby i stosunki miejscowego zapotrzebowania do będącego do dyspozycji zapasu ziemi, i wg pkt 2 nie powinien on przekraczać w zasadzie 5 ha ziemi średniej jakości, a dla gospodarstw ogrodniczo – warzywnych 2 ha.

Art 13 zabraniał dzielenia, sprzedawania i zastawiania w całości lub części gospodarstw utworzonych na podstawie Dekretu.

Cena za ziemię dla nabywców wynosiła równowartość przeciętnego rocznego urodzaju z danego obszaru ziemi, o czym stanowił Art 14 pkt 1; zgodnie z pkt 2 nabywca wpłacał w gotówce lub w naturze 10% ceny kupna, reszta miała być rozłożona na 10 lat dla małorolnych i średniorolnych, oraz na 20 lat dla bezrolnych.

Wywłaszczeni właściciele lub współwłaściciele nieruchomości mogli otrzymać samodzielne gospodarstwa poza granicami powiatu w którym znajdował się wywłaszczony majątek, jeżeli z tego prawa nie skorzystali otrzymywali uposażenie miesięczne równe uposażeniu urzędnika państwowego VI grupy.

O gruntach będących w posiadaniu Kościoła Katolickiego, oraz gmin wyznaniowych innych wyznań orzec miała oddzielna ustawa.

Ustawa z dnia 20 marca 1950 roku O przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom prowadzenia gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego stanowiła w art. 1 o przejęciu na własność państwa wszystkich nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych. Wyłączone z tego zostały jedynie kościelne nieruchomości stanowiące gospodarstwa rolne proboszczów, czyli nieruchomości ziemskie będące w ich posiadaniu i nie przekraczające 50 ha, a na terenie województw pomorskiego poznańskiego i śląskiego 100 ha. Jeżeli rzeczone gospodarstwa przekraczały te granice, konfiskacie podlegała jedynie nadwyżka gruntów.

Wymienione nieruchomości przechodziły na własność Państwa z dniem wejścia w życie ustawy i bez odszkodowania. Zajęciu nie podlegały miejsca przeznaczone do wykonywania kultu religijnego, budynki mieszkalne stanowiące siedzibę klasztorów, kurii biskupich i arcybiskupich, konsystorzy i zarządów innych związków wyznaniowych.

Dochody z nieruchomości przejętych na podstawie w/w ustawy, wraz z dotacjami państwowymi tworzyły Fundusz Kościelny, mający wg art 9 świadczyć na utrzymanie i odbudowę kościołów, udzielanie duchownym pomocy materialnej i lekarskiej, organizowanie dla duchownych domów wypoczynkowych, objęcie duchownych w przypadkach uzasadnionych ubezpieczeniem chorobowym, specjalne zaopatrzenie emerytalne społecznie zasłużonych duchownych, wykonywanie działalności charytatywno – opiekuńczej. Zgodnie z art 10 Fundusz podlegał nadzorowi Ministra Administracji Publicznej.

W wyniku realizacji w/w uregulowań prawnych rozdzielono wśród chłopów ponad 6 mln ha ziemi. Z reformy skorzystało ponad milion gospodarstw chłopskich, w tym ok 254 tys. zostało upełnorolnionych, a ponad 800 tys. bezrolnych  stworzyło nowe gospodarstwa.


Tow. Krzysztof