O pracy fizycznej i umysłowej

Przeciwieństwo między pracą umysłową a fizyczną powstaje wraz z rozwojem społecznego podziału pracy i pojawieniem się prywatnej własności środków produkcji, z podziałem społeczeństwa na klasy. Przeciwieństwo takie daje się zaobserwować we wszystkich społeczeństwach klasowych: w ustroju niewolniczym, feudalnym i kapitalistycznym. Podstawą ekonomiczną tego zjawiska jest wyzysk pracowników fizycznych przez umysłowych, tj. przez przedstawicieli klas wyzyskiwaczy.
   
W warunkach klasowego ucisku, masy pracujące – niewolnicy, chłopi pańszczyźniani, robotnicy – skazane są na ciężką pracę fizyczną, a nagromadzona przez ludzkość w ciągu wieków wiedza i kultura jest w posiadaniu klas panujących i obsługującej je inteligencji, ludzi pracy umysłowej. W warunkach kapitalizmu - który rozwijając wielki przemysł, posunął naprzód w szybkim tempie technikę, naukę i kulturę - przeciwieństwo między pracą fizyczną a umysłową osiągnęło najbardziej jaskrawy wyraz. Praca w dziedzinie nauki, techniki, literatury, sztuki itd. wymaga specjalnego przygotowania oraz takich warunków życia, jakich nie mają ludzie pracy w ustroju kapitalistycznym. Udziałem robotników jest w warunkach kapitalizmu tylko uciążliwa praca fizyczna. Maszyna - dzieło pracy ludzkiej i nauki - w kapitalizmie służy nie ulżeniu pracy robotnika, lecz jego dalszemu ujarzmieniu, przekształceniu olbrzymiej liczby robotników w dodatek do maszyny.
   
Między pracą fizyczną a umysłową powstaje w ustroju kapitalistycznym przepaść. Na tym gruncie kształtuje się i rozwija wrogi stosunek robotników do wyzyskujących ich przedstawicieli pracy umysłowej. Przeciwieństwo między pracą fizyczną a umysłową jest przeciwieństwem klasowym, co oznacza, że społeczne warunki jego przezwyciężenia stworzy dopiero zwycięstwo rewolucji proletariackiej i budowa ustroju socjalistycznego. Są to następujące warunki: 1) zniesienie wyzysku człowieka przez człowieka, zbudowanie gospodarki socjalistycznej, zlikwidowanie klas wyzyskiwaczy; 2) ogromny wzrost aktywności politycznej mas i ich szeroki udział w rządzeniu państwem; 3) olbrzymie możliwości upowszechniania wśród mas ludowych kultury, nauki i techniki.
   
Natomiast jednym z podstawowych warunków wstępnych przejścia do komunizmu jest osiągnięcie takiego kulturalnego poziomu społeczeństwa, który zapewniałby każdemu człowiekowi wszechstronny rozwój jego zdolności fizycznych i umysłowych. Wykształcenie, które pozwoliłoby mu aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym i umożliwiło swobodny wybór zawodu. W tym celu należy - gdy dojrzeją niezbędne do tego obiektywne przesłanki materialne - skrócić dzień roboczy co najmniej do 6, a potem nawet do 5 godzin, aby ludzie pracy mieli dość wolnego czasu na zdobycie wszechstronnego wykształcenia. Trzeba będzie także wprowadzić powszechny obowiązek nauczania politechnicznego, radykalnie polepszyć warunki mieszkaniowe, znacznie podnieść realne płace robotników, kłaść nacisk na socjalistyczne współzawodnictwo pracy, wspierać twórczą inicjatywę u robotników a także dbać o komunistyczne wychowanie mas pracujących.

Likwidacja istotnej różnicy między pracą fizyczną a umysłową doprowadzi do zaniku granic socjalnych między klasą robotniczą i chłopstwem z jednej strony, a inteligencją - z drugiej. Nie oznacza to jednak, że przestanie istnieć wszelka różnica między nimi. Jakaś różnica, choćby nawet nieistotna, bezwzględnie pozostanie, choćby dlatego, że warunki pracy kierowniczego personelu przedsiębiorstwa nie są takie same, jak warunki pracy robotników.


Na podstawie:
"Krótki słownik filozoficzny
pod red. M. Rozentala i P. Judina"
wyd. Książka i Wiedza 1955