60 lat Chińskiej Republiki Ludowej

1 października minie sześć dekad od powstania Chińskiej Republiki Ludowej. Państwa, które stworzyły masy ludowe w interesie właśnie mas ludowych. Nawiązując do dzisiejszej wielkiej rocznicy warto wyrazić radość związaną tym, że w tak wielkim narodzie i tak wielkim kraju idee komunizmu zwyciężyły. Wyrazić nadzieję związaną z tym, że po 60 latach kraj ten nie wyrzekł się ich realizacji, osiągając istotne sukcesy w dziedzinie rozwoju społecznego i umacniania gospodarki, w coraz większym stopniu kształtując teraźniejszość i przyszłość współczesnego świata.

Z tej okazji spróbujmy – w oparciu o książkę tow. prof. Zbigniewa Wiktora pt. „Chiny na drodze socjalistycznej modernizacji” – przybliżyć czytelnikom burzliwą a zarazem interesującą historię socjalistycznej republiki.

Wpływ rewolucji październikowej na proces rewolucyjny w Chinach

Rewolucja Październikowa wywarła wielki wpływ na Chiny, przede wszystkim na ożywienie świadomości klasowej mas ludowych. W Chinach już w 1911 roku obalone zostało cesarstwo i pod wodzą Sun Jatsena proklamowano republikę. Jednak słaba chińska burżuazja nie miała dość sił ani też nie chciała radykalnych zmian, przede wszystkim w sferze społecznej.

W tej sytuacji Rewolucja Październikowa oraz powstanie państwa radzieckiego były bacznie obserwowane za chińskim murem, czemu sprzyjała także długa granica z Rosją. Przebieg Rewolucji i jej wynik pokazały, że można obalić obszarników i kapitalistów, przepędzić imperialistycznych interwentów, wprowadzić i utrzymać władzę robotników i chłopów. Pod wpływem tej rewolucji w 1921 w Szanghaju powstała Komunistyczna Partia Chin, która podjęła się kierowania walką o wyzwolenie robotników, chłopów i narodu chińskiego spod wyzysku jego ciemiężycieli krajowych i zagranicznych.

W tym czasie Chiny były krajem półkolonialnym o dużych pozostałościach feudalizmu. 90% społeczeństwa stanowili chłopi, 10% pozostałe klasy i warstwy społeczne, z czego tylko 3 miliony było robotnikami przemysłowymi, głównie w ramach wyspowo rozwijającego się kapitalizmu chińskiego. KPCh przez długi czas miała charakter kadrowy, poszukiwała własnej drogi rozwojowej i programowej, a w tych poszukiwaniach dużą rolę odgrywała pomoc Międzynarodówki Komunistycznej i Związku Radzieckiego. W latach 20. KPCh współpracowała także z burżuazją narodową w walce z imperializmem i o zjednoczenie kraju, jednocześnie w programie coraz mocniej stawiane były cele klasowo-proletariackie, które nie mogły podobać się burżuazji. Na tym tle doszło do podziału, a później także do rywalizacji i walk wewnętrznych między KPCh i Kuomintangiem – wyrażającym interesy burżuazji kompradorskiej – które trwały do końca lat 40. XX wieku. W tym czasie rewolucja chińska naśladowała bardziej doświadczone partie, a przede wszystkim nawiązywała do doświadczenia swego þółnocno-zachodniego sąsiada: Rosji.

W latach 30. KPCh stała się wielką siłą społeczno-polityczną, a także wojskową. Zdobyła ona wielki autorytet wśród wiejskiej biedoty, co pozwoliło odbudować partię po klęsce końca lat 20., kiedy to burżuazja krwawo stłumiła bunty robotnicze w miastach. Odbudowa partii w oparciu o proletariat wiejski i ludność chłopską postawiła cały szereg problemów organizacyjnych, ale przede wszystkim ideowo-teoretycznych. Mianowicie, czy można dokonać rewolucji socjalistycznej i w perspektywie budować państwo socjalistyczne w oparciu o wieś. Do połowy lat 30. kierownictwo KPCh kierowało się wytycznymi Międzynarodówki Komunistycznej i doradców radzieckich, którzy lansowali powielanie w Chinach eksperymentu radzieckiego z okresu wojny domowej, a więc tworzenie uzbrojonych rejonów radzieckich z myślą o ich umacnianiu i rozszerzaniu. Taktyka ta jednak zawiodła wobec militarno-technicznej przewagi wojsk Czang Kaj-szeka. Rejony radzieckie upadły, w związku z tym do głosu w KPCh doszło nowe kierownictwo na czele z Mao Zedongiem, które zastosowało taktykę głównie wojny partyzanckiej, tworząc armię złożoną w większości z biedoty chłopskiej. W Chinach to wieś otoczyła i zwyciężyła miasto i było to coś innego niż w Rosji, w której to rewolucyjne miasto (proletariat fabryczny) kierowało wsią.

Na rewolucję chińską wielki wpływ wywierały interesy obcych mocarstw, a w szczególności agresja japońska w latach 30., które tworzyły przesłanki dla jednoczenia się narodu chińskiego w walce z zagrożeniem zewnętrznym, a jednocześnie przyczyniło się do podziału w łonie burżuazji na burżuazję kompradorską i narodową. Ta pierwsza, o czym już wspomniano, była reprezentowana przez Kuomintang na czele z Czang Kaj-szekiem. Dążyła ona do utrzymania Chin w nekolonialnej zależności od USA i wielkich mocarstw europejskich, przy jednoczesnej walce z agresorami japońskimi. Natomiast burżuazja narodowa poparła rewolucyjne dążenia KPCh i stała się po zwycięstwie rewolucji ważnym i trwałym składnikiem Ogólnochińskiego Frontu Ludowego. Wojna domowa między Kuomintangiem i siłami ludowymi trwała do 1949 roku i zakończyła się 1 października zwycięstwem sił rewolucyjnych. Tego dnia Mao Zedong ogłosił w Pekinie powstanie Chińskiej Republiki Ludowej.

Pierwsze lata ChRL

Proklamowanie ChRL było wielkim wydarzeniem dla samych Chin i na arenie międzynarodowej. Nowe państwo cieszyło się poparciem ZSRR i innych krajów socjalistycznych, a niebawem zostało ono uznane przez inne postępowe państwa na świecie. Ludowe Chiny z radością i nadzieja powitane zostały przez ludy kolonialne, a także przez międzynarodowy ruch komunistyczny. Jednocześnie Chiny stanęły od razu przed niebezpieczeństwem nowej wojny, którą imperializm amerykański narzucił w czerwcu 1950 roku w Korei. Jesienią tego roku Chiny zaangażowały się w wojnę koreańska, wysyłając tam milionową armię ochotników, ponosząc przy tym ciężkie straty, ale jednocześnie odciągając USA od potencjalnego ataku na państwa socjalistyczne w Europie. Walka ta trwała do lipca 1953. Udział Chin w wojnie koreańskiej był nie tylko bratnią pomocą dla narodu koreańskiego, przysporzył Chinom wielkiego autorytetu na arenie międzynarodowej, uświadomił uciskanym narodom, że pojawiła się nowa wielka siła stojąca po stronie socjalizmu i postępu społecznego. Ten wielki autorytet zdyskontowały Chiny politycznie w 1955 na konferencji państw postkolonialnych w Bandungu, co było początkiem nowego międzynarodowego ruchu o wyraźnym nastawieniu antyimperialistycznym i antykapitalistycznym. Z czasem przybrał on formę ruchu państw niezaangażowanych.

Start ChRL w stosunkach wewnętrznych odbywał się w bardzo skromnych i napiętych warunkach. Masy żyły jeszcze w wielkiej biedzie, cechował je niski poziom kulturalny. 90% obywateli było analfabetami. W latach 1949-1957 odbudowano całkowicie zniszczoną gospodarkę, przy czym sięgnięto do wzorów centralnego planowania, korzystając także z pewnej pomocy finansowej, technicznej i kadrowej ZSRR. W latach 1953-1957 zrealizowano z nadwyżka założenia pierwszego planu pięcioletniego. W 1955 ludność Chin liczyła 600 milionów, a produkcja zbóż wynosiła 150 milionów ton. Węgla – 98 mln ton, energii elektrycznej – 12,2 mld KW, stali – 2,9 mln ton, cementu – 4,5 mln ton, papieru – 839 tys ton, tkanin bawełnianych – 4,36 mld ton. Łączna produkcja podstawowych produktów przemysłowych była na poziomie niższym niż w ówczesnej Polsce, przy dwudziestokrotnie liczniejszej populacji i prawie zupełnym braku dalszego przetwórstwa. Realizacja pierwszego planu pięcioletniego przyniosła wyraźny wzrost produkcji przemysłowej – jednak z bardzo niskiego poziomu. Nastąpiła kolektywizacja rolnictwa, którą oparto na mającym w Chinach długą tradycję gminnym władaniu ziemią. Dzięki temu nastąpiło wyraźne polepszenie sytuacji materialnej ludności, w tym głównie chłopstwa, które jednak zostało w dużym stopniu pochłonięte przez szybko rosnący przyrost naturalny.

Zarysowane postępowe kierunki rozwoju Chin w drugiej połowie lat 50. napotkały na nowe trudności. Związane one były ze zmianami w kierownictwie KPZR po śmierci Stalina w marcu 1953 i objęciem władzy przez nowe kierownictwo na czele z Chruszczowem. Polityka Chruszczowa była odzwierciedleniem wzrostu znaczenia warstwy wykonawczo-zarządzającej, która coraz bardziej alienowała się od mas proletariackich, co rodziło w partii tendencje rewizjonistyczne i oportunistyczne.

Zdaniem Komunistycznej Partii Chin nowe kierownictwo radzieckie nie tylko prowadziło niewłaściwą politykę wewnętrzną, ale również odchodziło od dostatecznego popierania ruchów narodowo-wyzwoleńczych i dążyło do zagwarantowania sobie pozycji wielkomocarstwowej. Między chińskim i radzieckim kierownictwem państwowym i partyjnym doszło do ostrych podziałów ideologicznych i utraty zaufania. Przyczyniło się do osłabienia międzynarodowego ruchu komunistycznego i walki antykolonialnej. W 1961 faktycznie rozpadła się wspólnota państw socjalistycznych, co było następstwem nabrzmiewających już od wielu lat sprzeczności, polemik i sporów ideologicznych oraz rywalizacji między KPZR i KPCh o przywództwo w światowym ruchu komunistycznym. W konsekwencji Związek Radziecki wycofał swoją dotychczasową pomoc gospodarczą i techniczną dla Chin. Chińska Republika Ludowa musiała odtąd kroczyć i mierzyć się z kolejnymi wyzwaniami samodzielnie.

Czas „Wielkiego Skoku” i „Rewolucji kulturalnej”

W tej sytuacji kierownictwo KPCh na czele z Mao Zedongiem zdecydowało się na zmiany gospodarcze znane jako „wielki skok naprzód”. Plan ten opierał się na bardzo optymistycznych założeniach, bagatelizując zarazem komplikacje i zagrożenia, do których niebawem miało dojść. W 1957 przyspieszono kolektywizację wsi, wprowadzając komuny ludowe obejmujące całe powiaty. Komuna obejmowała nie tylko produkcję, lecz także konsumpcję i zaopatrzenie we wszystkich sferach życia społecznego, co wiązało się z daleko posuniętym egalitaryzmem. Odzwierciedleniem postępu stała się gwarantowana każdemu obywatelowi tzw. „żelazna miska ryżu”, która w Chinach przedrewolucyjnych bywała dla robotników i chłopów nierzadko luksusem.

W 1958 proklamowano „wielki skok” w przemyśle, który chciano osiągnąć poprzez uruchomienie tradycyjnych rzemieślniczych lub manufakturowych form produkcji – np. produkcję surówki żelaza w dziesiątkach tysięcy drobnych i prymitywnych pieców hutniczych, a następnie stali i maszyn. Kierownictwo snuło plany, że w krótkim czasie Chiny prześcigną Anglię w głównych wskaźnikach produkcji przemysłowej, wyzwolą Tajwan i obejmą przywództwo światowego ruchu komunistycznego. Wszystko to okazało się iluzją, wynikającą z niezrozumienia wielu praw nowoczesnego rozwoju ekonomicznego i społecznego. Brakowało odpowiednio przygotowanych kadr, technologii, odpowiedniego systemu planowania i logistyki. Prymitywnie wytapiana surówka nie nadawała się do dalszego przerobu, a odciągnięcie milionów ludzi od produkcji rolnej spowodowało jej spadek.
Polityka ta była przez kierownictwo KPCh oceniana i korygowana na różncych etapach. Niedostrzeżone w porę błędy wywołały jednak duże negatywne konsekwencje w postaci załamania gospodarczego i niepokojów politycznych. Nie tylko nie umacniała autorytetu wewnętrznego i międzynarodowego KPCh, ale wręcz osłabiała wpływy polityczne Chin w krajach socjalistycznych.

Skutki załamania gospodarczego po „wielkim skoku” udało się Chinom naprawić już w latach 1960-1965, kiedy kraj osiągnął istotny postęp w rozwoju gospodarczym i społecznym. Dzięki ustrojowi socjalistycznemu kraj wyraźnie się rozwijał (średnio około 6% rocznie) i opanowano tradycyjne plagi nękające naród chiński, choć poprawę warunków życia równocześnie częściowo niwelował potężny przyrost naturalny.  Jednocześnie w połowie lat 60. w kierownictwie KPCh rozgorzała walka ideowo-polityczna co do kierunków dalszego rozwoju i charakteru mechanizmów gospodarczych.
„Wielka rewolucja kulturalna”, niezależnie od tego, że kryła w sobie bardzo ostre formy walki wewnątrzpartyjnej, spowodawała istotne zmiany w kulturze i świadomości chińskiego ludu. Rozprawiono się z wieloma przeżytkami feudalizmu i poddaństwa. Od tej pory nikt już chińskim dziewczętom nie łamał i nie krępował bandażami stóp. Młodzi ludzie wyrwali spod patriarchalnej zależności od głowy rodziny, upowszechniano wiedzę i szkolnictwo.

Reformy Denga Xiaopinga

„Rewolucja kulturalna” miała kilka etapów, w których do głosu dochodziły różne skrzydła w partii. Oficjalnie jej zakończenie Mao Zedong ogłosił w roku 1969. Walka frakcji w partii zakończyła się natomiast w roku 1976 po śmierci po śmierci Mao Zedonga i obaleniu tzw. „bandy czworga” w 1978. Faktycznie kierownictwo w KPCh przejął Deng Xiaoping – główny rzecznik strategii „socjalistycznej gospodarki rynkowej”, która polegała na uruchomieniu bodźcow ekonomicznych, otwarciu Chin na zewnątrz, powstania licznych stref specjalnych dla kapitału państwowego. KPCh ogłosiła politykę modernizacji kraju, weszła także na tory aktywnej polityki zagranicznej, ogłaszając się rzecznikiem państw Trzeciego Świata, a jednocześnie po upadku ZSRR w 1991 roku nie rościła sobie pretensji do objęcia przywództwa w światowym ruchu komunistycznym. Rozwój Chin odbywał się niezwykle dynamicznie, ale nie bezkonfliktowo. W 1989 r. od kwietnia do czerwca na Placu Tian'anmen w Pekinie odbywały się masowe demonstracje młodzieży studenckiej pod hasłami przyspieszenia „demokratyzacji” i wprowadzenia do Chin wzorów amerykańskich. Faktycznie bunt ten był wyrazem organizowania się kontrrewolucji, dążącej – podobnie jak w ZSRR i europejskich krajach demokracji ludowej – do obalenia socjalizmu. Kierownictwo KPCh na czele z Deng Xiaopingiem przezwyciężyło ten kryzys i z pomocą wojska powstrzymało buntowników, a reformy były kontynuowane przy zachowaniu socjalistycznej drogi rozwoju.

Wielki wysiłek i zdyscyplinowana praca chińskiego ludu w warunkach socjalistycznej gospodarki rynkowej przyniosła Chinom wielkie rezultaty gospodarcze i społeczne. Kilkukrotnie wzrósł poziom dochodu narodowego: na początku XXI wieku osiągnął on ok. 1000 dolarów amerykańskich na obywatela. Plany dalszego rozwoju przewidują jego podwojenie do 2010 roku i czterokrotny wzrost do roku 2020. Plany te realizowane są przed terminem, a od prawie 30 lat przyrost dochodu narodowego mieścił się w granicach 8-10%, a nawet więcej. W 2006 wynosił 10,7%. W tymże roku Chiny osiągnęły dochód prawie 21 bilionów juanów, co – uwzględniając wysoką wartość nabywczą chińskiej waluty oraz jej wysokie niedoszacowanie – stawia juan prawie na poziomie amerykańskiego dolara. W tej sytuacji Chiny są już drugą potęgą gospodarczą świata, a w niektórych przedziałach wyprzedziły Stany Zjednoczone, co jednak – biorąc pod uwagę gigantyczną liczbę ponad 1,3 miliarda ludności – nie przekłada się na poziom spożycia obywatela. Bez wątpienia ta sytuacja musi bardzo niepokoić USA i inne panstwa kapitalistyczne, dążące do pokierowania globalizacją w interesie kapitału.

Chiny wyrosły na wielkiego konkurenta, który ze względu na ustrój socjalistyczny reprezentuje inny kierunek globalizacji i kształtowania międzynarodowych stosunków gospodarczych. Na pewno nie mieszczą się one w modelu globalizacji made in USA, ale jednocześnie nie są one prostą kontynuacją Rewolucji Październikowej i doświadczenia ZSRR. Są one natomiast wynikiem przystosowania teorii marksistowskiej do chińskich warunków cywilizacyjnych, a praktyka budownictwa socjalistycznego jest określana jako „socjalizm z chińską charakterystyką”. Jest to podejście historyczne i dialektyczne, na które zwracali uwagę Marks i Lenin, badając kwestię przejścia do socjalizmu narodów Azji. Kwestia ta była także rozwijana przez marksistowskich teoretyków przy określaniu form socjalistycznej rewolucji oraz narodowych dróg budownictwa podstaw socjalizmu.

Wydaje się jednak, że KPCh – przyjmując teorię i praktykę „socjalistycznej gospodarki rynkowej” – uczyniła dalszy krok w rozwoju marksizmu, uważając, że można z korzyścią dla rozwoju połączyć w początkowych stadiach socjalizmu rynek z ustrojem socjalistycznym. Kwestie te są żywo dyskutowane, także krytykowane przez niektóre partie komunistyczne oraz pewne kręgi marksistów, ale krytyka ta w praktyce jest niwelowana przez olbrzymie sukcesy gospodarcze Chin. Zapewne wymagają one głębszej refleksji teoretycznej.

Chiny Ludowe – teraźniejszość i perspektywy na przyszłość

Obecnie gospodarka chińska jest oficjalnie kwalifikowana jako czwarta gospodarka świata, ale faktycznie – o czym już wspomniano wyżej – jest ona drugą gospodarką, ze względu na znacznie zaniżony kurs juana. Oficjalnie 1 dolar amerykański równał się w 2003 r. około 8 juanów, natomiast według obliczeń Banku Światowego (Rocznik GUS z 2005, str. 683-684) realna siła nabywcza juana w 2003 była 5,83 razy wyższa niż wynikałoby to z oficjalnej relacji tych dwóch walut.

Tak więc Produkt Krajowy Brutto wynosił w 2003 r. na obywatela ChRL 1100 dolarów, a zgodnie z wyliczeniami Banku Światowego aż 6410 dolarów. W 2006 r. Chiny osiągnęły prawie 21  bilionów juanów, zaś dzieląc tę wartość przez 8 otrzymujemy około 2,5 biliona dolarów. Oznacza to, że według oficjalnego kursu w owym roku na jednego Chińczyka przypadało ponad 1900 dolarów. Trzeba jednak tę wartość przemnożyć przez 5,83, co daje 13,57 bilionów dolarów, a w przeliczeniu na jednego mieszkańca – ponad 10 tysięcy dolarów. Dane te odzwierciedlają gigantyczny i rosnący potencjał chińskiej gospodarki, która już w roku 2006 zbliżyła się do zakładanych na 2010 rok wielkości. Można więc z przekonaniem stwierdzić, że planowane także na 2020 r. wskaźniki zostaną wykonane znacznie przed terminem, co radykalnie zmieni nie tylko stosunki wewnętrzne w zakresie budowy średniozamożnego społeczeństwa chińskiego, ale będzie także miało daleko idące następstwa w międzynarodowych stosunkach gospodarczych i w polityce międzynarodowej.

Chiny dzięki rewolucyjnym przemianom od 1949 r. zasadniczo zmieniły strukturę socjalną. Obecnie są one państwem przemysłowo-rolniczym, z dużym udziałem usług. W 2006 r. sektor I (rolnictwo) wytworzył dochód w wysokości 2,47 bln juanów, sektor II (przemysł) – 10,2 bln, a sektor III (usługi) – 8,27 bln juanów. Dane te dokumentują ogrom zmian w strukturze gałęziowej chińskiej gospodarki, w której decydującymi sektorami stały się przemysł i usługi.

Dokonały się także olbrzymie przekształcenia w strukturze socjalno-klasowej Chin, co było wynikiem olbrzymich inwestycji, dających rocznie nawet do 10 milionów nowych miejsc pracy. Przykładowo w 2003 r. liczba ludności wynosiła prawie 1,3 mld. Osób w wieku produkcyjnym (czyli powyżej 16 r.ż.) było około miliard. Ludności aktywnej gospodarczo było 760 milionów, zatrudnione zaś były 744 miliony osób. Bezrobotni rejestrowani – 16 milionów. Zatrudnieni w miastach – 256,4 mln, na wsi – 488 mln. Robotnicy wielkoprzemysłowi stanowili 160 mln, robotnicy w innych sektorach – 146 mln (zatem wraz z bezrobotnymi, też w większości robotnikami, stanowili grupę liczącą 320 mln osób). 300 milionów obywateli ChRL stanowią chłopi, a 140 mln – pracownicy sektora usług i inteligencja. Obecnie Chiny Ludowe pod przewodnictwem Hu Jintao zmierzają do zbudowania harmonijnego społeczeństwa socjalistycznego.

Na arenie międzynarodowej Chińska Republika Ludowa jest nie tylko nadzieją ale i realną siłą, wielkim mocarstwem, będącym oparciem dla sił pokoju i postępu społecznego na całym świecie. Jej rewolucyjne doświadczenie i budowa socjalizmu są głęboko analizowane przez międzynarodowy ruch komunistyczny i środowiska marksistowskie nie tylko w krajach Trzeciego Świata. Owa wiedza może być pomocna w odbudowie stosunków socjalistycznych w Europie i krajach dawnego ZSRR.

Rewolucja chińska, opierając się na specyfice cywilizacji chińskiej oraz uwzględniając chińskie warunki narodowe, potrafiła obronić swe zdobycze w trudnych czasach i odkryła nowe siły rozwojowe, co jest oryginalnym wkładem KPCh do marksizmu oraz przesłanką odrodzenia międzynarodowego ruchu komunistycznego i socjalizmu na świecie.

Opracował: Peter

Na podstawie: Z. Wiktor, Chiny na drodze socjalistycznej modernizacji, Toruń 2008, str. 125-133