Jak było naprawdę przy powstawaniu II RP?

Zanim jeszcze zakończyła się I wojna światowa, zanim rozpadły się trony Habsburgów oraz Hohenzollernów, a ich państwa poprosiły o pokój, nim w Warszawie ogłoszono odrodzenie Polski niepodległej, na wschodzie powstały dwa państwa ukraińskie.

Jedno w okupowanym przez Niemców Kijowie, początkowo pod wodzą tak zwanego hetmana Pawło Skoropadskiego, a później - atamana Symona Petlury, nazwało się Ukraińską Republiką Ludową. Drugie ogłosiło swoje narodziny 18 października 1918 r., we Lwowie i nazwało się Zachodnio-Ukraińską Republiką Ludową. 31 października 1918 r., zanim jeszcze proklamowano niepodległość Polski, zbrojne oddziały Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej usiłowały opanować oraz spacyfikować Lwów jako stolicę młodego ukraińskiego państwa. Tak zrodziła się legenda polskiej obrony Lwowa. Tak zaczęła się wojna polsko-ukraińska.

Można powiedzieć, iż zanim Polska odzyskała niepodległość, już u swojego zarania znalazła się w stanie wojny z wyłonionym z rozpadającej się monarchii austro-węgierskiej państwem Ukraińców. Nie była to - wbrew późniejszej legendzie – krótkotrwała walka, terytorialnie ograniczona do Lwowa. Ukraińska Rada Narodowa uchwaliła bowiem, iż do nowego państwa ma należeć cała Galicja Wschodnia aż po San, z włączeniem Chełmszczyzny i Łemszczyzny, oraz północno-zachodnia Bukowina z Czerniowcami, a także Ruś Zakarpacka z Uchorodem. Wszystko to ze Lwowem jako stolicą.

Dziwny Sojusz

Wojna Polaków z tym państwem chcącym zrealizować niepodległościowe aspiracje Ukraińców zamieszkałych na zachód od Zbrucza, objęła większość obszaru Galicji Wschodniej. Ciężkie walki trwały ze zmiennym powodzeniem aż do 17 lipca 1919 roku. Wówczas to ostatecznie polskie siły zbrojne zmusiły resztki tzw. Ukraińskiej Armii Galicyjskiej do wycofania się za Zbrucz, na terytorium drugiego ukraińskiego państwa, Ukraińskiej Republiki Ludowej. Zachodnioukraińska państwowość została przez Polaków faktycznie zlikwidowana.

Tymczasem Ukraińskiej Republice Ludowej groziła to samo ze strony Armii Czerwonej. Tak powstał dziwny sojusz ukraińskiego atamana Petlury z polskim Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim. Uwieńczony wspólną wyprawą na Kijów. Wyprawą też bardzo dziwną, bowiem wojska sojuszników posuwały się naprzód właściwie bez oporu, wsławiając się jedynie petlurowskimi pogromami Żydów w zajmowanych miasteczkach. Ponoć pierwszy polski patrol wjechał do śródmieścia Kijowa tramwajem, 7 maja 1920 roku. Jak się później okazało, sukces był bardzo ulotny, ponieważ po miesiącu tak Polacy, jak i petlurowcy, zagrożeni natarciem Armii Czerwonej, musieli opuścić Kijów. Petlura, wbrew swym obietnicom, nie uzyskał bowiem większego poparcia ze strony miejscowej ludności Ukrainy. Natomiast silna ofensywa Armii Czerwonej zagroziła zniszczeniem wojsk polskich. Znalazły się one w sytuacji zagrożenia otoczeniem i zniszczeniem, rozciągniętymi liniami zaopatrzenia oraz łączności. Odwrót przekształcił się w paniczną ucieczkę aż na przedpola Warszawy.

Decydująca bitwa rozegrała się nad Wisłą i Wieprzem. O bitwie tej napisano całe tomy. Stworzono legendy na użytek i korzyść każdego politycznego ugrupowania. Wypowiedzieli się obaj dowódcy – Józef Piłsudski i Michał Tuchaczewski. Ich opracowania wydane zostały w Polsce we wspólnym tomie. Można w nim wyczytać opinie w zasadzie zgodne, co do ogólnych przyczyn klęski Armii Czerwonej: zbytnio rozciągnięte linie zaopatrzenia i łączności, słabość dowodzenia, niesforność dowódców sławnej Armii Konnej – Siemiona Budionnego i Józefa Stalina, którzy nie na czas ruszyli na Warszawę, fascynując się perspektywą zdobycia bogatego Lwowa. A co najważniejsze - całkowity brak poparcia ludności. Nacierającą Armię Czerwoną zawiodły w Polsce hasła klasowe, od których silniejsze okazały się hasła „patriotyczne”. Podobnie i niejako odwrotnie zawiodły Piłsudskiego na Ukrainie hasła antyrosyjskie, narodowe i federacyjne, od których silniejsza okazała się nieufność oraz wręcz nienawiść ukraińskiej ludności do „polskich panów”.

Tak rozwiały się mrzonki o federacji państw pod auspicjami Polski. Wojna zlikwidowała oba państwa ukraińskie. Jedno zniszczyli Polacy, drugie padło pod ciosami Armii Czerwonej. Mrzonką okazały się snute przez Piłsudskiego plany utworzenia federacji państw jako bastionu przeciw Rosji, od Bałtyku po Morze Czarne. Upadła możliwość połączenia się Armii Czerwonej z rewolucjami na terenie Niemiec oraz szansa wybuchu rewolucji europejskiej, która pozwoliłaby ukształtować inną europejską rzeczywistość, w której – być może – druga wojna światowa w ogóle nie miałaby miejsca.

Kolejne złudzenie, które prysło, to wymarzona przez Dmowskiego i endeków inkorporacja znacznych obszarów na wschodzie, z wielką liczą ludności niepolskiej. Ten anachroniczny pomysł, odrzucający federacyjność na rzecz nagiej mocarstwowości narodu panującego – Polaków – też okazał się ułudą. Wybitny sanacyjny piłsudczyk, a zarazem kronikarz tamtych czasów, Władysław Pobóg-Malinowski, pisał, iż Dmowski „domagał się włączenia do Polski całej Litwy etnograficznej z Kownem, Połągą, Kłajpedą oraz łotewską Libawę, a także byłych Inflant polskich (dzisiejsza Estonia), połowy Białorusi z Dryssą, Płockiem wraz Mińskiem, Wołynia z Równem i Podola z Płoskirowem i Kamieńcem. W państwie o takich granicach, na mniejszości narodowe przypadałoby, co najmniej 55 proc. Dmowski liczył na łatwą i szybką polonizację, co okazało się iluzją.

Były to złudzenia strony polskiej, iż likwidacja dwóch państw ukraińskich, pozwoli tę część, którą zajęli Polacy szybko spolonizować, natomiast drugą część zajętą przez Armię Czerwoną, przekształcić w republikę socjalistyczną. Zamierzenia te jak wykazała dotychczasowa historia nie ziściły się.

Żadne polskie zabiegi jak dotąd nie przybliżyły skutecznie Ukrainy do antyrosyjskiej europeizacji. Lwowski cmentarz Orląt pozostał pomnikiem romantycznego bohaterstwa i niespełnionych marzeń. Niejako na marginesie wielkich wydarzeń, Piłsudski odebrał Litwinom Wilno. Ta zbrojna awantura nie tylko nie poprawiła, lecz wręcz pogorszyła międzynarodową sytuację Polski, uznanej przez zwycięskie w Wielkiej Wojnie mocarstwa za państwo agresywne i zaborcze. Kraje te, kształtując na nowo Europę na Kongresie Paryskim, uznały, iż Wilno przypada Litwinom, jako ich stolica historyczna, zaś wschodnia granica Polski powinna przebiegać na Sanie i Bugu, na tzw. linii Curzona. Lord George Nathaniel markiz Curzon of Kedleston wkroczył do polskiej historii. Kolejne rządy polskie po roku 1920 wytyczonej przezeń linii uznać nie chciały. Dziś jest ona wschodnią granicą Polski niepodległej, jako trwałe świadectwo pogrzebanych aspiracji i złudzeń.

Wrogość wobec Rosji była fundamentem polityki Piłsudskiego „od zawsze”: W czasach rewolucji 1905, następnie w 1-szej Brygadzie Legionów, gdy obejmował władzę w niepodległej Warszawie – i zaraz potem, gdy został Naczelnikiem Państwa. Jeszcze w podczas Wielkiej Wojny dawał swym emisariuszom z POW, wysyłanym tajnie na wschód, instrukcje zmierzające do rozczłonkowania Rosji na niezależne podmioty narodowe: łotewski, białoruski, litewski, ukraiński, gruziński… Później nazwano to ideą prometejską. Łączyła się ona pięknie z pomysłem federacji narodów wyzwolonych spod wpływów Rosji. Pod egidą polską, rzecz jasna. Klęska tej idei federacyjnej na Białorusi, Ukrainie, a także na Litwie (nigdzie nie znalazła ona poparcia w masach ludności) oznaczała faktyczną przegraną Piłsudskiego w całej kampanii wojskowo-politycznej na wschodzie. Pozostała antyradziecka działalność dywersyjno-wywiadowcza. Zresztą bez znaczących rezultatów. Pozostała też szumna legenda, jak w znanej buńczucznej ułańskiej piosence: „Lance do boju, szable w dłoń. Bolszewika goń, goń, goń!”

Pozostała też niegasnąca do dziś kłótnia o to, kto „tak naprawdę” był ojcem zwycięstwa odniesionego nad bolszewikami w roku 1920. Większość narodu widziało go w Piłsudskim -był przecież w tym czasie Naczelnym Wodzem, z natury rzeczy odpowiadał za wszystko - nawet, jeśli plany operacji w sztabie nakreślał na mapach ktoś inny. Tego innego, czyli generała Tadeusza Rozwadowskiego - ówczesnego szefa Sztabu Wodza Naczelnego, na zwycięzcę chciała kreować endecja. A w ostateczności generała Weyganda, obserwatora z ramienia Francji przy tym sztabie. Natomiast kościół rzymsko-katolicki nimbem zwycięstwa otoczył Matkę Boską, która walczącym udzieliła szczególnej opieki, mówił też o jakoby kluczowej roli księdza Skorupki, kapelana ochotników, którzy bohatersko walczyli pod Warszawą. Wreszcie wręcz o „cudzie nad Wisłą”. To już wyłączyło czyjekolwiek decydujące zasługi, a zwycięstwo nad bolszewikami oddało wprost woli oraz działaniom Siły Najwyższej, z którą polemizować trudno. Cudów w naszym kraju nigdy nie brakowało i nie brakuje. Za cud uznaje się „zjawisko, które według wierzeń religijnych nie wynika z praw przyrody, lecz daje się wytłumaczyć tylko interwencją Boga” (Słownik Języka Polskiego, PWN 1978 r, str. 313). W dniu 15 sierpnia 1996 r. biskup Zbigniew Kraszewski mówił w Osnowie: „Ta ziemia, na której stoimy świętą jest. Wsiąkła w nią krew żołnierzy, którymi dowodził ksiądz Skorupko”. Wierni mają zapamiętać: dowodził ksiądz, a nie żaden tam marszałek, czy generałowie. Skąd się wziął „cud nad Wisłą?” Jak wskazują historycy: profesorowie Olgierd Terlecki i Andrzej Garlicki, endecki dziennikarz i romanista Stanisław Stroński, inspirowany pojęciem „Cudu nad Marną” (Strategiczne zwycięstwo wojsk francuskich i brytyjskich nad Niemcami w bitwie 5-9 września 1914 roku, punkt zwrotny w tej wojnie) napisał artykuł Pt. „O cud nad Wisłą”, który narodowa prawica przekształciła w „Cud nad Wisłą”, którego tytuł jednoznacznie wskazywał, iż to Opaczność, a nie zamysł bitwy przyczynił się do zwycięstwa.

Te zajadłe spory okazały swego czasu i pokazują dziś mentalny wymiar polskiej prawicy. Bowiem, czy się to komuś podoba czy nie, autorem zwycięstwa był Naczelny Wódz J. Piłsudski.

Natomiast w narodowościowej polityce wewnętrznej, prowadzonej w granicach uzyskanych przez Polskę w tzw. pokoju ryskim z 1921 roku zwyciężyli endecy. Nawet wówczas, gdy formalną władzę sprawowali piłsudczycy. Była Rzeczpospolita Polska państwem opresyjnym, traktującym swych obywateli innych narodowości w sposób wręcz kolonialny, otwierając im jedyną możliwość wydostania się spod narodowego ucisku: polonizację. Ta nacjonalistyczna mrzonka przyniosła oczywiście skutek wręcz odwrotny od zamierzonego. 114 Cerkwi zburzonych w roku 1938 (rok przed wojną) przez Wojsko Polskie na Chełmszczyźnie z pewnością nie zaowocowało gorącymi uczuciami prawosławnych mieszkańców wobec państwa polskiego. Podobnie jak pacyfikacja w Galicji niosąca tamtejszej ludności ukraińskiej terror oraz materialne zniszczenie. W języku urzędowym nazywało się to „akcją polonizacyjną”. Od czasu do czasu mówiono o akcji „karnej”, szczególnie po zamordowaniu przez ukraińskiego nacjonalistę ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego. Polityka wschodnia tak Piłsudskiego, jak i Dmowskiego wydała zatrute owoce. Trudno sobie wyobrazić coś głupszego w państwie zagrożonym ze wszystkich stron (Niemcy hitlerowskie, faszystowska Litwa, pomna wojny o Cieszyn Czechosłowacja). W państwie, którego 1/3 obywateli nie była Polakami: na około 34 milionów mieszkańców u schyłku II Rzeczypospolitej żyło w niej 5 milionów Ukraińców, ponad 3,5 miliona Żydów, ponad 2 miliony Białorusinów, ponad 1,5 miliona Niemców. Znakomity publicysta oraz „Żubr” wileński Stanisław Cat- Mackiewicz napisał: „To jeszcze jeden dowód, że rządzą nami ludzie niedorośli do rządzenia”. Dziś, z perspektywy dziejów, wydaje się, iż Cat odkrył wtedy prawidłowość dalszych polskich losów.

Muszą zdumiewać współcześni polscy politycy oraz żurnaliści, którzy z zakurzonych szaf wyciągają skompromitowane idee oraz pomysły z tamtej epoki. Trochę z Piłsudskiego, nieco z Dmowskiego, żadnego samodzielnego myślenia. Tbiliską antyrosyjską awanturę prezydenta RP poparli posłowie wszystkich ugrupowań – lub nie mieli odwagi, by ją skrytykować. Bez zastrzeżeń pochwalili najazd wojsk gruzińskich na Południową Osetię, oburzając się dopiero wobec ostrej rosyjskiej riposty. To są owoce z tamtego drzewa, które dla ludzi polskiej polityki nie okazało się drzewem wiadomości złego i dobrego.

Przeciwko tym, którzy odważyli się myśleć oraz działać inaczej, padają zawsze ciężkie „narodowe” oskarżenia. Poczynając od rzucanych na Piłsudskiego, gdy w roku 1920 nie chciał przyłączyć Ukrainy Wschodniej do Polski oraz siłą polonizować Ukraińców. Potem, w czasie odwrotu spod Kijowa, „patriotyczni” endecy nie wahali się twierdzić, iż między Belwederem, gdzie rezydował Piłsudski, a sztabem bolszewików przeciągnięty był specjalny tajny kabel, przy pomocy, którego Piłsudski w dzień i nocy zdradzał Polskę. Takie i tym podobne „rewelacje” pokutują zresztą po dziś dzień.

Również obecnie polskiej opinii publicznej prezentowany jest stareńki piłsudczykowski pomysł rozczłonkowania Rosji i stworzenia z małych państw, spod jej wpływów wyzwolonych, antyrosyjskiego sojuszu pod przewodem prometejskiej Polski. Mimo klęski u zarania niepodległości, idea ta została reanimowana przez współczesnych samozwańczych spadkobierców marszałka. Nie są oni zdolni pojąć, iż to, co się nie powiodło przed 80 laty, nie uda się także dziś. Rojenie o polskim przywództwie „od morza do morza” mogą Polskę jedynie ośmieszyć, przyjaciół jej nie przysporzą. Założywszy nawet, iż wszyscy od Bałtyku do Morza Czarnego czy wręcz Kaspijskiego kochają Polskę i Polaków, (co wcale nie jest pewne), należy mieć świadomość, że tak naprawdę nikt w tym regionie nie chce znaleźć się pod polską kuratelą, twarzą w twarz z potęgą Rosji. Choćby pan, Kaczyński, czy przedtem pan Kwaśniewski, czerpali pełnymi garściami z natchnienia strategów z Waszyngtonu.

„Gazeta Wyborcza” nazwała Lecha Kaczyńskiego „Bushem Europy Środkowej”. To pomyłka. Nie Bushem jawi się pan Kaczyński, ale Busha giermkiem oraz imitatorem. Z prymitywną strategią przejętą od dalekiego zamorskiego protektora, z anachronicznymi pomysłami wydobytymi z archiwum polskiej historii, naładowany uprzedzeniami nosiciel narodowych złudzeń. Czy doprawdy mądrość nie wchodzi Polakom do głów tak po prostu, lecz dopiero wtedy, gdy są boleśnie bici – nie tylko jako naród, ale również indywidualnie? (Na marginesie prac komisji polsko-rosyjskiej do spraw trudnych, jednym z ustawowych warunków normalizacji stosunków polsko-rosyjskich jest wyjaśnienie sprawy katyńskiej – dotyczącej rozstrzelania przez NKWD około 15 tysięcy polskich oficerów i policjantów. Natomiast wymordowanie przez nacjonalistów ukraińskich ponad 160 tysięcy ludności polskiej na Wołyniu, w żadnym razie nie przeszkadza prezydentowi RP w utrzymywaniu przyjaznych stosunków z władzami Ukrainy. Tak oto wygląda podwójna moralność i polityka władz polskich.)

Opracowali:

Jan Radomski i Józef Łachut